Επ’ ευκαιρία της συζήτησης που διεξάγεται σχετικά με το πρόγραμμα Πολιτισμός ΙΙΙ και την αντίδραση από Οργανισμούς και καλλιτεχνικούς Φορείς, είναι μια σημαντική στιγμή να ενταχθεί στη συζήτηση ο καλλιτέχνης ως δημιουργός και παραγωγός πολιτισμού. Όταν μιλάμε για χρηματοδοτήσεις πολιτιστικών προτάσεων, αναφερόμαστε εν γένει στο αποτέλεσμα μιας καλλιτεχνικής επαγγελματικής δραστηριότητας. Ποια είναι, όμως, η θέση του καλλιτέχνη στη σύγχρονη κοινωνία και, πιο συγκεκριμένα, ποια είναι η πραγματικότητα στη σύγχρονη κυπριακή κοινωνία;

Η επαγγελματική φύση του καλλιτέχνη εμφανίζει μια ιδιότυπη αντίφαση. Αφενός αναγνωρίζεται ως φορέας δημιουργίας και έκφρασης και αφετέρου η ίδια η εργασία του αντιμετωπίζεται σπάνια -έως καθόλου- ως επάγγελμα. Εδώ και χρόνια γίνεται προσπάθεια για θεσμική κατοχύρωση των εργασιακών δικαιωμάτων των καλλιτεχνών μέσω σχετικού νομοσχεδίου, το οποίο εξακολουθεί να είναι σε εκκρεμότητα. Παρότι το νομοσχέδιο έφτασε στην Κυπριακή Βουλή, δεν φαίνεται να έχει την υποστήριξη και την αποδοχή των ίδιων των καλλιτεχνών στο σύνολό τους.

Όχι μόνο δεν υπάρχει σαφής ορισμός του καλλιτέχνη ως επαγγελματία, πολλώ δε μάλλον δεν υπάρχει αναγνώριση του ειδικού εργασιακού του χαρακτήρα. Επίσης, στο ασφαλιστικό πλαίσιο, και δη στο ταμείο κοινωνικών ασφαλίσεων, δεν υπάρχει ούτε ξεχωριστή κατηγορία ούτε και πρόνοια, ώστε να μπορεί να αναγνωριστεί το δυναμικά ασταθές εισόδημα στο υφιστάμενο σύστημα με τρόπο που να μπορεί να ικανοποιεί τις ανάγκες και υποχρεώσεις των επαγγελματιών στον τομέα της τέχνης. Καταλήγουμε, λοιπόν, στο συμπέρασμα πως όταν ένα κοινωνικό σύστημα καθυστερεί να ορίσει θεσμικά ένα επάγγελμα, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε να αντιμετωπίζεται ως μη αναγκαίο.

Όταν, επομένως, υπάρχει καθυστέρηση στη θεσμική αναγνώριση, αυτό σταδιακά απορροφάται και στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται τον καλλιτέχνη. Έτσι, κανονικοποιεί και τη σχεδόν αυθόρμητη ερώτηση «και τι δουλειά κάνεις κανονικά;» όταν κάποιος δηλώσει ότι είναι καλλιτέχνης. Η ερώτηση αυτή όσο αθώα και να μας ακούγεται, συγκεντρώνει τη βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι η δημιουργική δραστηριότητα δεν επαρκεί ως εργασία ή μάλλον, πιο σωστά, ότι είναι κάτι συμπληρωματικό και όχι επαγγελματική ταυτότητα.

Κοινωνικά, επίσης, έχει ρομαντικοποιηθεί και η αβεβαιότητα του καλλιτέχνη. Η οικονομική επισφάλεια γίνεται αντιληπτή ως μέρος της δημιουργικής διαδικασίας και ενίοτε, εκλαμβάνεται ως τεκμήριο αυθεντικότητας. Αυτό δημιουργεί δύο προβληματικές. Αφενός, υπάρχει διαρκής αμφισβήτηση της αξίας του καλλιτέχνη ως προς τη χρηστικότητα του έργου του, και αφετέρου έρχεται αντιμέτωπος με την υποτίμηση της εργασιακής του πραγματικότητας. Η αβεβαιότητα δεν αποτελεί αισθητική συνθήκη της δημιουργίας, αλλά προβληματισμό που επιβαρύνει τη δημιουργική διαδικασία.

Τι περιλαμβάνει, όμως, το επάγγελμα του καλλιτέχνη; Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τη δημόσια έκθεση της δημιουργικής διαδικασίας, το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, και αυτό είναι, κατά βάση, το θεμιτό για το κοινό. Ωστόσο, για τους σκοπούς του άρθρου κρίνεται αναγκαία η αναφορά στην αόρατη εργασία των καλλιτεχνών, στις ώρες για μελέτη, αναστοχασμό και πρόβες. Η δημιουργική διαδικασία εμπεριέχει και διοικητική εργασία, η οποία καταναλώνει ένα μεγάλο κομμάτι της προετοιμασίας για κάθε καινούργιο έργο.

Η αόρατη εργασία των καλλιτεχνών αποτελείται από τη σύνταξη προτάσεων, τον οικονομικό σχεδιασμό για κάθε πρόταση, την επικοινωνία με φορείς και τη συμμόρφωση στις απαιτήσεις και τους κανονισμούς κάθε πρότασης. Το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα αποτελεί την κορυφή στο παγόβουνο της δημιουργικής διαδικασίας, καθώς η χρηματοδότηση δεν αποτελεί δεδομένο σημείο εκκίνησης για ένα έργο, μια παράσταση ή μία έκδοση. Πριν καν καταλήξουμε σε ένα αποτέλεσμα, σχεδόν πριν καν αρχίσει η δημιουργική διαδικασία, πρέπει να αποδείξουμε την αξία του.

Μέσα στην αόρατη εργασία του καλλιτέχνη, ένα μεγάλο μέρος καταλαμβάνει και η αναμονή. Αναμονή σε απαντήσεις, σε εγκρίσεις και αποτελέσματα, όπως και η περίοδος που διανύουμε τη δεδομένη χρονική στιγμή. Επανερχόμαστε, δηλαδή, στην επαγγελματική αβεβαιότητα από πλευράς προγραμματισμού. Όπως σε όλα τα επαγγέλματα, έτσι και στο επάγγελμα του καλλιτέχνη υπάρχουν χρονοδιαγράμματα και προθεσμίες. Η καλλιτεχνική δημιουργία εμπεριέχει έναν ρυθμό, μια χρονικότητα που καθορίζεται από την κοινωνία, μέσα και έξω. Όταν αυτός ο ρυθμός εξαρτάται από άλλους παράγοντες, η δημιουργία αναγκάζεται να προσαρμοστεί με τίμημα, όπως το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα.

Συμπερασματικά, χωρίς τη θεσμική αναγνώριση του καλλιτέχνη, χωρίς την παραγωγή συνολικής πολιτιστικής πολιτικής και αντιμετώπισης των τεχνών ως αναγκαίο αγαθό για την κοινωνία, οι συζητήσεις για τα χρηματοδοτικά προγράμματα θα συνεχίσουν να επανέρχονται ως κεντρικό ζήτημα, είτε για καθυστέρηση στην ανακοίνωση αποτελεσμάτων, είτε για το ποιοι εγκρίθηκαν και ποιοι όχι, είτε για τον τρόπο επιλογής. Η αναγνώριση του καλλιτέχνη δεν εξαντλείται στην ύπαρξη χρηματοδοτικών προγραμμάτων. Αφορά τον σαφή ορισμό της επαγγελματικής του ιδιότητας, το εργασιακό και ασφαλιστικό του πλαίσιο και την ένταξή του στον κοινωνικό ιστό ως ισότιμου επαγγελματία. Όταν αυτές οι παράμετροι παραμένουν ασαφείς και σε διαρκή εκκρεμότητα, η καλλιτεχνική εργασία θα συνεχίσει να λειτουργεί μέσα σε ημιτελείς και ασταθείς συνθήκες.

Η συζήτηση, λοιπόν, που εξελίσσεται αυτές τις μέρες για το πρόγραμμα Πολιτισμός ΙΙΙ δεν αφορά μόνο τα αποτελέσματα και τις εγκρίσεις. Αγγίζει το πώς οργανώνεται η εργασία στον χώρο των τεχνών και το πώς αυτή θα μπορέσει επιτέλους να κατοχυρωθεί θεσμικά και κοινωνικά. Τα χρηματοδοτικά προγράμματα είναι αναγκαία για να υπάρξουν έργα και η κατοχύρωση του καλλιτέχνη απαραίτητη για να υπάρξουν επαγγελματίες που θα τα παράγουν. Όταν τα δύο συνυπάρξουν τότε η συζήτηση ανάγεται στην ανάπτυξη των τεχνών. Μόνο έτσι θα μπορέσει να μετατοπιστεί από τη στείρα διαχείριση στην ουσιαστική πολιτισμική πολιτική. Τότε, το επάγγελμα καλλιτέχνης δεν θα χρειάζεται διευκρινίσεις.