Τα χρώματα σε πολλά έργα της αρχαίας Αιγύπτου παραμένουν εντυπωσιακά ζωντανά ακόμη και έπειτα από περισσότερα από 2.000 χρόνια. Μια νέα μελέτη δείχνει τώρα ότι πίσω από τις τεχνικές των αρχαίων τεχνιτών κρύβονταν όχι μόνο ζωικές κόλλες, αλλά και φυτικά υλικά που μέχρι σήμερα δεν ήταν γνωστό ότι χρησιμοποιούνταν στην αιγυπτιακή ζωγραφική.

Διεθνής ομάδα συντηρητών, ιστορικών και αρχαιολόγων ανέλυσε 28 δείγματα χρωμάτων και συγκολλητικών ουσιών από 14 αντικείμενα που χρονολογούνται από περίπου το 1425 π.Χ. έως το 40 μ.Χ. και βρίσκονται σήμερα σε μεγάλες μουσειακές συλλογές.

Στα δείγματα εντοπίστηκαν πρωτεΐνες από δημητριακά, γύρη και άλλα φυτικά προϊόντα. Εκείνο που εξέπληξε περισσότερο τους επιστήμονες ήταν η παρουσία σουσαμιού και μορίνγκα, ενός δέντρου γνωστού στην αρχαία Αίγυπτο, του οποίου όμως οι πρωτεΐνες δεν είχαν έως τώρα ανιχνευθεί άμεσα σε έργα τέχνης.

Το εύρημα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο οι τεχνίτες να επέλεγαν ορισμένα υλικά όχι μόνο για πρακτικούς λόγους, αλλά και για τη θρησκευτική ή συμβολική τους σημασία.

«Τα ευρήματά μας αμφισβητούν παγιωμένες αντιλήψεις για τις αρχαίες τεχνικές ζωγραφικής και ανοίγουν νέους δρόμους για να κατανοήσουμε τα εργαστήρια, το εμπόριο και τη θρησκευτική σημασία των υλικών», δήλωσε στο Gizmodo η Κλάρα Γκραντσότο, επιστήμονας συντήρησης στο Art Institute of Chicago και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης.

Ήταν ήδη γνωστό ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν ζωικές κόλλες, πιθανότατα παραπροϊόντα της σφαγής ζώων, τις οποίες παρασκεύαζαν βράζοντας οστά και συνδετικούς ιστούς. Οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνταν τόσο ως συνδετικά μέσα στα χρώματα όσο και ως κόλλες για τη συναρμολόγηση αντικειμένων, όπως ξύλινα φέρετρα.

Πώς ανέλυσαν έργα ηλικίας χιλιάδων ετών

Η ομάδα εξέτασε στρώσεις χρώματος σε ξύλινα φέρετρα, τμήματα τοιχογραφιών από τάφους, νεκρικές κατασκευές από χαρτονάζ και αρχιτεκτονικά στοιχεία από ασβεστόλιθο.

Το βασικό πρόβλημα ήταν ότι τα αντικείμενα είναι εξαιρετικά εύθραυστα και οποιαδήποτε ανάλυση έπρεπε να γίνει με την ελάχιστη δυνατή επέμβαση.

Για τον λόγο αυτό χρησιμοποιήθηκε πρωτεωμική, μια μέθοδος που επιτρέπει την άντληση μεγάλου όγκου πληροφοριών από ελάχιστες ποσότητες αρχαίων πρωτεϊνών. Τα έργα εξετάστηκαν αρχικά στο μικροσκόπιο και στη συνέχεια αφαιρέθηκαν πολύ μικρά δείγματα με χειρουργικές βελόνες και λεπίδες.

Οι επιστήμονες απέκλεισαν επίσης σωματίδια που θα μπορούσαν να είχαν προστεθεί πολύ αργότερα, κατά την ανασκαφή ή σε προηγούμενες εργασίες συντήρησης.

Η ανάλυση επιβεβαίωσε την παρουσία οργανικών υλικών στα χρώματα και στις κόλλες και αποκάλυψε για πρώτη φορά πρωτεΐνες μορίνγκα σε αιγυπτιακά έργα τέχνης.

Γραπτές πηγές έδειχναν ήδη ότι το δέντρο χρησιμοποιούνταν στην Αίγυπτο κατά την ελληνορωμαϊκή περίοδο. Το γεγονός όμως ότι οι πρωτεΐνες του εντοπίστηκαν σε διαφορετικά αντικείμενα από δύο ξεχωριστές μουσειακές συλλογές ενισχύει την πιθανότητα η χρήση του να μην ήταν μεμονωμένη.

Η ιδιαίτερη σχέση της μορίνγκα με τον θεό Πτα

Στην αρχαία Αίγυπτο, η μορίνγκα συνδεόταν με τον Πτα, θεό και προστάτη των τεχνιτών και των δημιουργών, ο οποίος σε ορισμένες πηγές αναφέρεται ως «ο Πτα που βρίσκεται κάτω από τη μορίνγκα».

Αυτή η σύνδεση οδήγησε τους ερευνητές στην υπόθεση ότι η χρήση προϊόντων του φυτού ίσως είχε και θρησκευτικό χαρακτήρα.

Η Γκραντσότο εκτιμά ότι οι τεχνίτες μπορεί να επέλεγαν τη μορίνγκα για να αφιερώσουν ή να προστατεύσουν συμβολικά το έργο τους.

Η ομάδα, ωστόσο, τονίζει ότι αυτό παραμένει υπόθεση. Η χημική ανάλυση μπορεί
να δείξει ποια υλικά χρησιμοποιήθηκαν, όχι όμως να αποδείξει γιατί τα επέλεξαν οι άνθρωποι που τα χρησιμοποίησαν. Η μορίνγκα μπορεί να είχε θρησκευτική σημασία, αλλά μπορεί επίσης να ήταν απλώς διαθέσιμη, πρακτική ή αποτελεσματική.

Τα νέα δεδομένα επιτρέπουν πλέον στους επιστήμονες να εξετάσουν αν διαφορετικά εργαστήρια χρησιμοποιούσαν διαφορετικές συνταγές, αν ορισμένα υλικά προτιμούνταν σε συγκεκριμένες περιόδους ή περιοχές και αν υπήρχε σχέση ανάμεσα στα συστατικά, τις χρωστικές και τις επιφάνειες πάνω στις οποίες ζωγράφιζαν.


Με πληροφορίες από Gizmodo/Lifo