Μπορεί η επιστήμη να αποδείξει ότι υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο; Υπάρχουν επιστήμονες που πιστεύουν πως ναι, ενώ η πλειονότητα της επιστημονικής κοινότητας παραμένει επιφυλακτική και αμφισβητεί ακόμη και το κατά πόσο η επιστημονική μέθοδος είναι κατάλληλη για να απαντήσει σε τέτοια ερωτήματα.

Ερευνητές σε όλο τον κόσμο ασχολούνται σήμερα με θέματα όπως ο παράδεισος, η μετενσάρκωση και η αθανασία της ψυχής. Κάποιοι επικαλούνται φαινόμενα που παραμένουν δύσκολο να εξηγηθούν, από παιδιά που υποστηρίζουν ότι θυμούνται προηγούμενες ζωές μέχρι τις λεγόμενες εμπειρίες κοντά στον θάνατο.

Οι τελευταίες περιγράφονται από ανθρώπους που επέζησαν από καταστάσεις στις οποίες κινδύνευσε η ζωή τους και περιλαμβάνουν συχνά την αίσθηση ότι εγκατέλειψαν το σώμα τους, ότι πέρασαν μέσα από ένα τούνελ ή ότι είδαν ένα έντονο φως.

Η μελέτη αυτών των φαινομένων δεν είναι καινούργια. Οι εμπειρίες κοντά στον θάνατο ερευνώνται από τη δεκαετία του 1970, όταν ο ψυχίατρος Ρέιμοντ Μούντι άρχισε να καταγράφει σχετικές μαρτυρίες, ενώ ο ψυχίατρος Ίαν Στίβενσον είχε ασχοληθεί ήδη από παλαιότερα με περιπτώσεις παιδιών που φέρονταν να θυμούνται προηγούμενες ζωές.

Σήμερα, ωστόσο, φαίνεται να υπάρχει μια νέα άνθηση του ενδιαφέροντος γύρω από τέτοια ζητήματα, σε μια περίοδο γενικότερης επιστροφής της πνευματικότητας. Βιβλία για αυτά τα θέματα γίνονται δημοφιλή και οι συγγραφείς τους αποκτούν μεγάλη προβολή, ιδιαίτερα μέσα από podcasts και το διαδίκτυο.

Δεν πρόκειται, μάλιστα, μόνο για ανθρώπους που βρίσκονται στο περιθώριο της επιστημονικής κοινότητας. Ανάμεσα στους υποστηρικτές αυτών των ερευνών βρίσκονται αναγνωρισμένοι επιστήμονες. Ο καρδιολόγος Βαλεντίν Φούστερ, για παράδειγμα, έχει γράψει τον πρόλογο σε βιβλίο του χειρουργού Μανουέλ Σανς Σεγκάρα, ο οποίος υποστηρίζει την ύπαρξη μιας υπερσυνείδησης. Ο νομπελίστας φυσικός Ρόμπερτ Γ. Γουίλσον έχει επίσης γράψει τον πρόλογο σε βιβλίο που επιχειρεί να συνδέσει την επιστήμη με την ύπαρξη μιας δημιουργικής νοημοσύνης.

Μία από τις πιο γνωστές μορφές του σύγχρονου αυτού ρεύματος είναι ο Αμερικανός νευροχειρουργός Έμπεν Αλεξάντερ. Το 2008 έπεσε σε κώμα εξαιτίας βακτηριακής μηνιγγίτιδας και, όταν συνήλθε, περιέγραψε μια εμπειρία που ο ίδιος ερμηνεύει ως πραγματικό ταξίδι στη μετά θάνατον ζωή.

Η αφήγησή του περιλαμβάνει πολλά από τα χαρακτηριστικά που αναφέρονται συχνά σε εμπειρίες κοντά στον θάνατο: την αίσθηση ότι κάποιος βγαίνει από το σώμα του, συναντήσεις με φωτεινές υπάρξεις ή νεκρούς συγγενείς και μια έντονη ανασκόπηση της ζωής του, συνοδευόμενη από αισθήματα γαλήνης και αγάπης.

Ο Αλεξάντερ υποστηρίζει ότι μια τέτοια εμπειρία δεν θα μπορούσε να είναι απλώς παραισθήσεις, καθώς, όπως υποστηρίζει, οι περιοχές του εγκεφάλου που θα ήταν απαραίτητες για τη δημιουργία της δεν λειτουργούσαν κατά τη διάρκεια του κώματός του. Για τον ίδιο, η ζωή μετά τον θάνατο έχει ήδη αποδειχθεί επιστημονικά.

Άλλες έρευνες, όμως, καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Reviews Neurology προτείνει ένα νευροβιολογικό μοντέλο για την εξήγηση των εμπειριών κοντά στον θάνατο. Σύμφωνα με αυτό, η έλλειψη οξυγόνου, η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα και οι αλλαγές στην ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου μπορούν να προκαλέσουν έντονη νευρωνική δραστηριότητα και μαζική απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών, οδηγώντας σε εξαιρετικά ζωντανές και συναισθηματικά φορτισμένες εμπειρίες.

Το πρόβλημα, όμως, είναι ακόμη βαθύτερο. Η επιστήμη βασίζεται σε φαινόμενα που μπορούν να παρατηρηθούν, να μετρηθούν και να αναπαραχθούν. Αν η συνείδηση μπορεί πράγματι να υπάρχει έξω από τον χώρο και τον χρόνο, τότε βρίσκεται εκτός της εμβέλειας των εργαλείων της επιστήμης.

Όπως εξηγεί ο φιλόσοφος Κάρλος Μπλάνκο, η επιστήμη θα μπορούσε ενδεχομένως να αποδείξει ότι ένας άνθρωπος βίωσε κάτι, όχι όμως ότι αυτό που βίωσε υπήρχε πραγματικά. Το ότι κάτι δεν μπορεί να παρατηρηθεί δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν υπάρχει. Σημαίνει, όμως, ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδειχθεί επιστημονικά.

Υπάρχουν άλλωστε πράγματα που δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε άμεσα και των οποίων την ύπαρξη συμπεραίνουμε από τις επιδράσεις τους. Τα ηλεκτρόνια και οι μαύρες τρύπες είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα. Η διαφορά είναι ότι αφήνουν μετρήσιμα και επαναλαμβανόμενα ίχνη.

Μια συνείδηση που βρίσκεται έξω από τον χώρο και τον χρόνο, υποστηρίζει ο φιλόσοφος της επιστήμης Όσκαρ Τεϊσιδό, δεν αφήνει κανένα τέτοιο ίχνος.

Οι επικριτές αυτών των ερευνών θέτουν και ένα ακόμη ζήτημα: την επιστημονική αυστηρότητα. Υποστηρίζουν ότι ορισμένες έρευνες βασίζονται υπερβολικά σε προσωπικές μαρτυρίες και ότι οι ερευνητές πρέπει να αποφεύγουν την προκατάληψη, να αντιμετωπίζουν με δυσπιστία τα ανεκδοτολογικά στοιχεία και να εφαρμόζουν αυστηρά μεθοδολογικά κριτήρια.

Από την άλλη πλευρά, ο νευροεπιστήμονας Άλεξ Γκόμες-Μαρίν, ο οποίος έχει ο ίδιος περιγράψει μια εμπειρία κοντά στον θάνατο, υποστηρίζει ότι η απόρριψη αυτών των φαινομένων χωρίς επαρκή έρευνα είναι εξίσου αντιεπιστημονική. Κατά την άποψή του, το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε την απάντηση δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αποφανθούμε πως το φαινόμενο δεν υπάρχει.

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα στάση απέναντι σε αυτό το δίλημμα να βρίσκεται σε ένα κείμενο που έγραψε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν το 1930. Ο Αϊνστάιν είχε γράψει τον πρόλογο σε ένα βιβλίο για την τηλεπάθεια, χωρίς να θεωρεί ότι τα πειράματα που περιγράφονταν αποτελούσαν απόδειξη. Δεν τα απέρριψε όμως και ως ανοησίες. Θεώρησε τον συγγραφέα έναν προσεκτικό και αξιόπιστο παρατηρητή και υποστήριξε ότι, ακόμη κι αν το φαινόμενο δεν οφειλόταν στην τηλεπάθεια αλλά σε κάποια ασυνείδητη επιρροή μεταξύ ανθρώπων, θα παρέμενε ενδιαφέρον αντικείμενο μελέτης.

Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει ανοιχτό. Για την επιστήμη, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει απόδειξη ότι η συνείδηση συνεχίζει να υπάρχει μετά τον θάνατο. Υπάρχουν όμως ερευνητές που εξακολουθούν να αναζητούν στοιχεία — σε ένα από τα αρχαιότερα και πιο επίμονα ερωτήματα της ανθρωπότητας.

Με πληροφορίες από το El País