Μίλα μου
«Ίσως θα έπρεπε να απαγορεύσουμε τα βιβλία στα σχολεία»
Ένα λάθος τρένο, μια κορνιζαρισμένη απόρριψη από έναν εκδότη και ένα τραπέζι στρωμένο για τους νεκρούς. Με αφορμή την παρουσία του στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, ο Ιταλός συγγραφέας Φάμπιο Στάσι μιλά στη CITY για όσα τροφοδοτούν τη γραφή του, την παρηγοριά που βρίσκει στα βιβλία και την απαγορευμένη γοητεία της ανάγνωσης, που είναι πάντοτε μια διαμαρτυρία απέναντι στην αδικία που κυβερνά τον κόσμο.
Ο Φάμπιο Στάσι πήρε κάποτε το λάθος τρένο. Κατέβηκε στη Νάπολη, αλλά χρειάστηκαν χρόνια για να φτάσουμε σε αυτό το βιβλίο. Κάπως έτσι λοιπόν γεννήθηκε το «Νυχτερινό στη Γαλλία»: από μια αφηρημάδα που αποδείχθηκε καλή πρώτη ύλη για τη λογοτεχνία. Οι σιδηρόδρομοι, βέβαια, δεν ευθύνονται για όλα. Τα υπόλοιπα τα ανέλαβαν η μνήμη, οι απόντες και εκείνη η παράξενη ανάγκη να ψάχνουμε ακόμη κι όσα ξέρουμε πως έχουμε χάσει.
Ο Ιταλός συγγραφέας μεγάλωσε σε ένα σπίτι όπου η γιαγιά έστρωνε τραπέζι και για τους νεκρούς. Στο δικό του γραφείο, πάλι, έχει κρατήσει θέση για μια απορριπτική επιστολή εκδότη. Την κορνίζαρε. Έχει ενδιαφέρον ένας άνθρωπος που γράφει για την παρηγοριά των βιβλίων να κρατά σε κοινή θέα κάτι που εξακολουθεί να τον δυσκολεύει.
Στη συζήτηση που θα διαβάσετε, μιλά για τις λάθος διαδρομές, την εξορία από την παιδική ηλικία και τα όρια της ομορφιάς απέναντι σε όσα μας συμβαίνουν. Και φτάνει σε μια πρόταση που μάλλον δεν θα χωρούσε σε εγκύκλιο φιλαναγνωσίας: να απαγορευτεί το διάβασμα στα σχολεία, μήπως ξαναβρεί την απαγορευμένη του γοητεία. Γιατί ο αναγνώστης που σκέφτεται με το δικό του μυαλό παραμένει, κατά τον Στάσι, ο πραγματικός μπελάς της εξουσίας.
Αφορμή για την κουβέντα στάθηκε η συμμετοχή του στην 5η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού· το Σάββατο 21 Νοεμβρίου ο Φάμπιο Στάσι θα βρίσκεται στην Κεντρική Σκηνή σε μια συζήτηση για τη σημασία της βιβλιοθεραπείας στην ψυχική υγεία, με αφετηρία το «Νυχτερινό στη Γαλλία» και συντονιστή τον δημοσιογράφο Μανώλη Πιμπλή.
Πιστεύω στο λάθος. Και πιστεύω πως τα βιβλία γεννιούνται κυρίως από τα λάθη.
Στο «Νυχτερινό στη Γαλλία», ο πρωταγωνιστής του βιβλίου μπαίνει στο λάθος τρένο και καταλήγει αντιμέτωπος με την ίδια του τη ζωή. Πείτε μου για μια δική σας λάθος διαδρομή, για την οποία σήμερα νιώθετε ευγνωμοσύνη.
Είμαι πολύ αφηρημένος άνθρωπος και το περιστατικό από το οποίο γεννήθηκε αυτό το βιβλίο μού συνέβη πραγματικά. Έπρεπε να πάω στην Κρεμόνα για να παρουσιάσω ένα μυθιστόρημα και, φτάνοντας στην αποβάθρα του σταθμού Τέρμινι της Ρώμης, μπήκα στο τρένο που ήταν σταματημένο στην απέναντι πλευρά. Πήγαινε στη Νάπολη. Το κατάλαβα όταν πια είχε ξεκινήσει και αντέδρασα ακριβώς όπως περιγράφω στο «Νυχτερινό στη Γαλλία». Στη θέση που υποτίθεται ότι ήταν δική μου καθόταν ένας ηλικιωμένος κύριος, ο οποίος, στη μνήμη μου, κατέληξε να μοιάζει με τον Λεό Φερρέ.
Στην αρχή μού ήρθε να κλάψω. Έπειτα, όμως, ένιωσα πως ήταν γραφτό να συμβεί. Μόνο που το δικό μου πεπρωμένο ήταν διαφορετικό από εκείνο του Βίντσε Κόρσο: δεν ήταν να πάω στη Νάπολη –όπου κατέβηκα δύο ώρες αργότερα– αλλά να γράψω ένα βιβλίο με αφετηρία εκείνη την εμπειρία. Το ήξερα, το κατάλαβα αμέσως. Μου πήρε χρόνια, αλλά τελικά το έγραψα και σήμερα χαίρομαι που μου συνέβη αυτή η αναποδιά. Πιστεύω στο λάθος. Και πιστεύω πως τα βιβλία γεννιούνται κυρίως από τα λάθη.
Είμαστε όλοι εξόριστοι: εξόριστοι από την παιδική μας ηλικία. Δεν θα μπορέσουμε ποτέ να επιστρέψουμε στο παιδί που υπήρξαμε, παρά μόνο, ίσως, σε κάποια αποσπάσματα, για λίγες σελίδες, μέσα από τη λογοτεχνία.
Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου αναζητεί τον πατέρα που δεν γνώρισε ποτέ. Πώς γράφει κανείς για την έλλειψη ενός ανθρώπου που δεν έχει συναντήσει; Από τι ακριβώς είναι φτιαγμένη αυτή η απουσία;
Σας ευχαριστώ γι’ αυτήν την ερώτηση. Για μένα αγγίζει την καρδιά της μουσικής που θα ήθελα να παίζω μέσα από τη γραφή μου: να αφηγούμαι τον φόβο μήπως χάσουμε αυτό που έχει ήδη χαθεί. Ένας Ιταλός ποιητής που αγαπώ πολύ, ο Τζόρτζιο Καπρόνι, έχει γράψει υπέροχους στίχους γι’ αυτό το συναίσθημα, όπως στο ποίημά του «Σημείωμα που άφησα προτού φύγω»:
«Αν δεν επιστρέψω,
να ξέρετε πως ποτέ δεν
έφυγα. Όλο μου το ταξίδι
ήταν ένα διαρκές παραμένω
εδώ, όπου ποτέ δεν υπήρξα».
Οι ποιητές είναι πολύ σημαντικοί για μένα, όπως και η μεγάλη ελληνική ποίηση του εικοστού αιώνα. Το να σου λείπει κάποιος που δεν έχεις συναντήσει ποτέ είναι το μυστικό μιας μελαγχολίας από την οποία δεν μπορείς να γιατρευτείς. Εγώ, όμως, μεγάλωσα με αυτό το συναίσθημα. Θα μπορούσα να πω πως μεγάλωσα ανάμεσα σε φαντάσματα.
Στις γιορτές, η γιαγιά μου έστρωνε το τραπέζι για όλους τους συγγενείς μας που είχαν μεταναστεύσει στην Αμερική, στην Αργεντινή, στη Γερμανία. Δεν τους είχα γνωρίσει ποτέ, αλλά είχαν μια καρέκλα, ένα πιάτο, ένα ποτήρι. Αργότερα άρχισε να στρώνει και για τους νεκρούς. Μαγείρευε γι’ αυτούς, επειδή έλεγε πως τα φαντάσματα, φυσικά, δεν μπορούν να αγγίξουν ούτε να φάνε, μπορούν όμως να νιώσουν τις μυρωδιές. Αυτός ήταν ο μαγικός ρεαλισμός μέσα στον οποίο διαμορφώθηκα.
Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου καταφεύγει στα βιβλία για να βοηθήσει τους άλλους. Όταν, όμως, δυσκολεύει η δική του ζωή, βρίσκεται αντιμέτωπος με τα όρια όσων γνωρίζει. Έχετε κλείσει ποτέ ένα βιβλίο λέγοντας: «Είναι υπέροχο, αλλά δεν μπορεί να με βοηθήσει με αυτό που περνάω»;
Αν μας άρεσε ένα βιβλίο, αν μας προκάλεσε θαυμασμό και αισθητική απόλαυση, πιστεύω πως έχει ήδη καταφέρει κάτι καλό. Κανένα βιβλίο δεν μπορεί πραγματικά να δώσει λύση σε αυτό που περνάμε. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει, να μας παρηγορήσει, να μας ξαναδώσει, έστω και για λίγο, την εμπειρία της ομορφιάς. Κι αυτό είναι ήδη θεραπευτικό.
Κανένα βιβλίο δεν μπορεί πραγματικά να δώσει λύση σε αυτό που περνάμε. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει, να μας παρηγορήσει, να μας ξαναδώσει, έστω και για λίγο, την εμπειρία της ομορφιάς. Κι αυτό είναι ήδη θεραπευτικό.
Έχετε περιγράψει τον εαυτό σας ως ένα ήσυχο παιδί που είχε φτιάξει έναν δικό του φανταστικό κόσμο. Τι σας έδινε εκείνος ο κόσμος που δεν μπορούσαν να σας δώσουν οι άνθρωποι γύρω σας; Καταφεύγετε ακόμη εκεί;
Κι αυτή είναι μια καίρια ερώτηση. Όλες συνδέονται μεταξύ τους. Είμαστε όλοι εξόριστοι: εξόριστοι από την παιδική μας ηλικία. Δεν θα μπορέσουμε ποτέ να επιστρέψουμε στο παιδί που υπήρξαμε, παρά μόνο, ίσως, σε κάποια αποσπάσματα, για λίγες σελίδες, μέσα από τη λογοτεχνία.
Ακόμη και το παρελθόν που ζήσαμε έχει γίνει πια ένας φανταστικός κόσμος, επειδή στην πραγματικότητα εκείνος ο κόσμος, και όλοι όσοι τον κατοικούσαν, έχουν χαθεί. Πρόλαβα να δω μια ριζική αλλαγή. Τώρα, οι ήρωες των μυθιστορημάτων που αγάπησα, μαζί με όλους τους συγγενείς μου που δεν βρίσκονται πια εδώ, ζουν στη μνήμη και στη φαντασία μου.
Ναι, εξακολουθώ κατά κάποιον τρόπο να συνομιλώ μαζί τους – ή, τουλάχιστον, να τους μιλώ. Μου έδωσαν ένα θεμελιώδες μάθημα που δεν ξέχασα ποτέ: ότι η ζωή είναι σκληρή και δύσκολη, αλλά αξίζει να τη ζήσεις.
Έχετε κορνιζαρισμένη στο γραφείο σας μια απορριπτική επιστολή εκδότη. Οι περισσότεροι θα την είχαν πετάξει. Ποια ανολοκλήρωτη συζήτηση συνεχίζετε με εκείνη την επιστολή;
Πράγματι, συνομιλώ συχνά και με εκείνη την επιστολή. Μου θυμίζει τα ελαττώματα και τα όριά μου. Και πόσος χρόνος χρειάστηκε να περάσει για να πετύχω έστω και μια μικρή βελτίωση.
Η γραφή είναι μια επίπονη άσκηση που απαιτεί διαρκή εξάσκηση και αφοσίωση. Για να προχωρήσεις, να καταλάβεις τα λάθη σου, να σημειώσεις κάποια πρόοδο, να πλησιάσεις λίγο τη φωνή που θα ήθελες να έχεις, χρειάζονται χρόνια. Εκείνη η επιστολή μού θυμίζει όλον τον δρόμο που χρειάστηκε να διανύσω –και όλον εκείνον που έχω ακόμη μπροστά μου– προσπαθώντας να γράψω μικρά, έντιμα και αληθινά βιβλία.
Ίσως, τελικά, θα έπρεπε να απαγορεύσουμε τα βιβλία στα σχολεία. Να βάλουμε τεράστιες πινακίδες: «Εδώ απαγορεύεται το διάβασμα. Κι αν σε πιάσω, θα πάρεις και παρατήρηση». Ίσως έτσι να εκτιμούσαμε ξανά την κρυφή, απαγορευμένη γοητεία της ανάγνωσης, που είναι πάντοτε μια διαμαρτυρία απέναντι στην πραγματικότητα και στην αδικία που κυβερνά τον κόσμο. Και να θυμόμαστε ότι η ανάγνωση είναι πολιτική πράξη.
Έρχεστε στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού για να μιλήσετε για το «Νυχτερινό στη Γαλλία» και τη βιβλιοθεραπεία. Φανταστείτε κάποιον να μπαίνει και να σας λέει: «Δεν διαβάζω. Τα βιβλία δεν έχουν καμία σχέση με τη ζωή μου». Από πού θα αρχίζατε την κουβέντα;
Δεν θα προσπαθούσα να τον πείσω. Δεν θέλω να πείσω κανέναν για τίποτα. Αν, όμως, είχε την υπομονή να με ακούσει, θα ήθελα να του μεταδώσω την αγάπη μου για την ανάγνωση και το πόσο σημαντική και καθοριστική υπήρξε για μένα. Ωστόσο, δεν πρέπει να μετατρέπουμε τα βιβλία σε κάτι ιερό. Καμία θρησκεία. Τα βιβλία είναι αφορμές για να συναντηθούμε με άλλους ανθρώπους, ακόμη και με εκείνους που τα έγραψαν, που υπέφεραν, αγάπησαν και επιθύμησαν για τους ίδιους λόγους και τα ίδια πράγματα για τα οποία υποφέρουμε, αγαπάμε και επιθυμούμε κι εμείς. Γι’ αυτό αγαπώ επίσης το θέατρο, την προφορική αφήγηση, τις ιστορίες των ανθρώπων.
Ίσως, τελικά, θα έπρεπε να απαγορεύσουμε τα βιβλία στα σχολεία. Να βάλουμε τεράστιες πινακίδες: «Εδώ απαγορεύεται το διάβασμα. Κι αν σε πιάσω, θα πάρεις και παρατήρηση». Ίσως έτσι να εκτιμούσαμε ξανά την κρυφή, απαγορευμένη γοητεία της ανάγνωσης, που είναι πάντοτε μια διαμαρτυρία απέναντι στην πραγματικότητα και στην αδικία που κυβερνά τον κόσμο. Και να θυμόμαστε ότι η ανάγνωση είναι πολιτική πράξη. Σε πολλά μέρη του κόσμου είναι μια πράξη που σε θέτει σε κίνδυνο. Γιατί η αναγνώστρια και ο αναγνώστης σκέφτονται με το δικό τους μυαλό. Μπορεί να κάνουν λάθη, αλλά τα κάνουν με το δικό τους μυαλό. Γι’ αυτό οι δικτατορίες και τα ολοκληρωτικά συστήματα δεν ανέχτηκαν ποτέ τους αναγνώστες: επειδή είναι ελεύθεροι άνθρωποι. Οι αναγνώστες, όχι τα βιβλία, είναι ο πραγματικός κίνδυνος για όσους κατέχουν την εξουσία. Αυτά θα έλεγα σε εκείνον τον κύριο.