Η Οδύσσεια ανήκει στον Όμηρο, αλλά εδώ θα συζητήσουμε τη δραματουργική και σκηνοθετική προσέγγιση του Κρίστοφερ Νόλαν πάνω στο συγκεκριμένο έπος. Στη βάση της δικής μου ανάγνωσης, ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει δημιουργήσει μια σπουδή βαθιά αντιπολεμική και ταυτόχρονα μια κριτική απέναντι στη σύγχρονη κοινωνία. Αυτή, λοιπόν, αποτελεί τη δική μου ανάγνωση που προέκυψε παρακολουθώντας την ταινία.

Ο πολυμήχανος, πανέξυπνος και σπουδαίος Οδυσσέας διαπράττει, κατά τη γνώμη μου, ήδη από την πολιορκία της Τροίας την πρώτη πράξη της κατάρρευσης της ηθικής. Ενάντια στον ίδιο τον κώδικα της εμπιστοσύνης, προσφέρει στους Τρώες ένα δώρο που γίνεται η αιτία της ολοκληρωτικής καταστροφής τους. Ο Δούρειος Ίππος δεν αποτελεί μόνο ένα ευφυές στρατήγημα· αποτελεί τη στιγμή όπου η εμπιστοσύνη μετατρέπεται σε όπλο και η νίκη αποκτά μεγαλύτερη αξία από την ίδια την ηθική. Δύσκολα μπορεί κανείς να μη σκεφτεί τη σύγχρονη πραγματικότητα, όπου οι εκεχειρίες παραβιάζονται, οι άμαχοι και τα παιδιά σκοτώνονται και κάθε μορφή βίας δικαιολογείται στο όνομα ενός δήθεν «ανώτερου» σκοπού.

Εξίσου ενδιαφέρουσα βρίσκω τη διπλή αναφορά στον Ξένο και στον νόμο της Ξενίας. Από τη μία, υπενθυμίζεται η ομηρική αντίληψη ότι ο ξένος οφείλει να γίνει δεκτός και να φιλοξενηθεί όχι απαραίτητα από καλοσύνη, αλλά από φόβο, αφού μπορεί να είναι ένας θεός μεταμφιεσμένος. Από την άλλη, η ταινία δείχνει κατ’ επανάληψη τους ζητιάνους, τους φτωχούς δηλαδή ξένους, να διώκονται. Στη δική μου ανάγνωση, αυτή η διπλή αναφορά λειτουργεί ως σχόλιο για τη σύγχρονη κοινωνία. Ο Νόλαν μοιάζει να υπενθυμίζει ότι ακόμη και η ομηρική φιλοξενία δεν στηριζόταν αποκλειστικά στην αγαθοσύνη, αλλά και στον φόβο απέναντι στους θεούς. Σήμερα, όμως, δεν διατηρούμε ούτε αυτό το ηθικό φρένο της αγαθοσύνης. Η φιλοξενία μοιάζει να απέκτησε πλέον οικονομικά κριτήρια. Ο εύπορος ξένος γίνεται ευπρόσδεκτος, ενώ ο φτωχός ξένος διώκεται.

Ο ίδιος ο Οδυσσέας δεν παρουσιάζεται ως άμοιρος των επιλογών του. Ενόσω βρίσκεται στο νησί της Καλυψώς, «ήσυχα ανήσυχος», η αφήγηση αντιπαραβάλλει διαρκώς το δικό του βίωμα με αυτό της Πηνελόπης και του Τηλέμαχου. Η απουσία του δεν είναι μια φυσική περιπέτεια· αποτελεί συνέπεια των δικών του πράξεων. Όσο κι αν επιχειρούμε να αφαιρέσουμε το τραύμα από την εξίσωση, η ανθρώπινη φύση δεν μπορεί να υπάρξει έξω από αυτό. Το γνωρίζουμε ήδη από τις τραγωδίες του Σοφοκλή, του Ευριπίδη και του Αισχύλου. Το τραύμα επιστρέφει πάντοτε.

Σε αυτήν την κατεύθυνση διαβάζω και τον ρόλο της Αθηνάς ως θύματος της δόλιας εισβολής των Ελλήνων, καθώς και τη σκηνή της Ραψωδίας λ με την προσθήκη του Σίνωνα. Για μένα συνθέτουν την εικόνα ενός ανθρώπου που κουβαλά την ευθύνη των νεκρών του και προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τους δικούς του δαίμονες. Ίσως γι' αυτό επιτρέπει στους πολεμιστές του να αποφασίσουν μόνοι τους μπροστά στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, χωρίς να αποκαλύψει ολόκληρη την αλήθεια. Δεν πρόκειται για έναν αλάνθαστο ήρωα, αλλά για έναν άνθρωπο που πληρώνει το κόστος των επιλογών του.

Ιδιαίτερη σημασία έχει, επίσης, η αναφορά στους πραγματικούς λόγους της εισβολής στην Τροία. Η ταινία συνδέει τον πόλεμο με τον έλεγχο του εμπορίου και της ισχύος, απογυμνώνοντας τη σύγκρουση από κάθε ρομαντική εξιδανίκευση. Η ίδια η σκηνή της εισβολής λειτουργεί, κατά τη γνώμη μου, ως υπενθύμιση ότι οι πόλεμοι του τότε και οι πόλεμοι του σήμερα εξακολουθούν να γεννιούνται από τα ίδια συμφέροντα, ακόμη κι αν τα αφηγήματα που τους συνοδεύουν αλλάζουν.

Εκεί, όμως, που, κατά τη γνώμη μου, ο Νόλαν τοποθετεί έναν μεγάλο καθρέφτη μπροστά στον θεατή είναι στην αναφορά στους Ανθρώπους της Θάλασσας, οι οποίοι παρουσιάζονται ως εκείνοι που εισβάλλουν και «καταστρέφουν» τον πολιτισμό. Αυτή η εικόνα μπορεί να διαβαστεί ως μια αναφορά στη σύγχρονη ρατσιστική και ακροδεξιά ρητορική, η οποία αντιμετωπίζει τον πρόσφυγα και τον μετανάστη ως τη μεγαλύτερη απειλή για τον δυτικό πολιτισμό.

Η ταινία, ωστόσο, οδηγεί σε ένα πολύ πιο δύσκολο συμπέρασμα. Οι πραγματικοί άγριοι άνθρωποι της θάλασσας είμαστε τελικά εμείς οι ίδιοι. Είναι ο Οδυσσέας και οι πολεμιστές του. Είναι κάθε κοινωνία που εισβάλλει, καταστρέφει, προσφυγοποιεί ανθρώπους και στη συνέχεια φοβάται εκείνους που η ίδια ανάγκασε να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Εκείνοι που φέρνουν τη βία είναι πολλές φορές οι ίδιοι που μιλούν αδιάκοπα για την ανάγκη καταπολέμησής της. Εκείνοι που διακηρύσσουν την υπεράσπιση του πολιτισμού, συμμετέχουν –συνειδητά ή ασυνείδητα– στην αποδόμηση των ίδιων των αξιών που τον συγκροτούν.

Κατά τη γνώμη μου, ο Νόλαν δεν παραχαράσσει τον Όμηρο. Αντίθετα, αξιοποιεί το ομηρικό έπος για να μας αναγκάσει να κοιτάξουμε τον δικό μας καθρέφτη. Μεταφέρει τη συζήτηση για το τέλος της ηθικής από τις σελίδες του Ομήρου στη μεγάλη οθόνη και από εκεί ξανά πίσω στη δική μας πραγματικότητα. Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη δύναμη της ταινίας να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στην υπενθύμιση ότι ο μεγαλύτερος εχθρός του πολιτισμού δεν είναι ο «άλλος». Είναι η αντανάκλαση του δικού μας καθρέφτη. Είναι η βία που επιλέγουμε να νομιμοποιούμε στο όνομα της υπεράσπισης του ίδιου του πολιτισμού.