Στην αρχή της «Οδύσσειας», ο κουρασμένος από τον πόλεμο πρωταγωνιστής του επικού ποιήματος, Οδυσσέας, βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα απομακρυσμένο νησί από τη θεά Καλυψώ.

Αυτή υπόσχεται στον Οδυσσέα αθανασία και αιώνια νεότητα, αν αποφασίσει να μείνει μαζί της. Όμως, μετά από 10 χρόνια πολέμου εναντίον των Τρώων στο πλευρό άλλων Ελλήνων ηρώων, ο Οδυσσέας λαχταρά να επιστρέψει στην οικογένειά του και στο σπίτι του στο ελληνικό νησί της Ιθάκης και «να δει έστω και μόνο τον καπνό που υψώνεται από την πατρίδα του», όπως γράφει η Έμιλι Γουίλσον στη μετάφρασή της του ομηρικού έπους.

Το επικίνδυνο, δεκαετές ταξίδι του Οδυσσέα προς την πατρίδα τον οδηγεί να ξεγελάσει έναν κύκλωπα, να ξεπεράσει σε εξυπνάδα μια μάγισσα και να επιβιώσει από αμέτρητες καταστροφές.

Όμως, η κληρονομιά του Οδυσσέα δεν τελειώνει εκεί. Υπάρχει μια τελευταία, πραγματική ανατροπή στις περιπέτειές του: ο Οδυσσέας ενέπνευσε μια λατρεία που διήρκεσε χίλια χρόνια. Στοιχεία από αρχαιολογικές ανασκαφές υποδηλώνουν ότι η λατρεία του ομηρικού ήρωα ξεκίνησε γύρω στον 9ο αιώνα π.Χ., όταν το ταραχώδες ταξίδι του διηγούνταν σε προφορικά ποιήματα, και φαίνεται να απέκτησε δυναμική μετά τη γραπτή καταγραφή της «Οδύσσειας».

Τα ιστορικά ευρήματα αυτής της λατρείας του ήρωα περιλαμβάνουν ένα ιερό αφιερωμένο στον Οδυσσέα στην Ιθάκη, καθώς και νομίσματα και πλακάκια που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα και φέρουν το όνομά του.

Οι ανακαλύψεις αυτές ρίχνουν φως στη συναρπαστική αλληλεπίδραση μεταξύ πραγματικών ανθρώπων, φανταστικών ηρώων και πνευματικότητας στον αρχαίο κόσμο – και προσφέρουν ευρύτερα διδάγματα σχετικά με τη λατρεία των ηρώων κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής.

Η θεοποίηση του Οδυσσέα

Στην «Οδύσσεια», καθώς ο ομηρικός ήρωας περιπλανιέται στις θυελλώδεις θάλασσες, η σκέψη της Ιθάκης τον κρατάει ζωντανό. «Καμία πατρίδα δεν θα μπορούσε να είναι πιο γλυκιά», δηλώνει στο έπος.

Εν τω μεταξύ, η οικογένεια του Οδυσσέα και ο λαός της Ιθάκης περιμένουν με αγωνία την επιστροφή του. Η σύζυγός του, η Πηνελόπη, περιγράφει τον Οδυσσέα ως «θεϊκό» και «ευγενή, θαρραλέο σύζυγο, τον πιο ταλαντούχο και γενναίο από όλους τους Έλληνες».

Στην πραγματική ζωή, ο Οδυσσέας άφησε επίσης το στίγμα του στην Ιθάκη. Οι ανακαλύψεις εδώ και αλλού σκιαγραφούν την εικόνα ενός μυθικού χαρακτήρα που διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή των αρχαίων Ελλήνων.

Οι ανασκαφές στο νησί ξεκίνησαν στα τέλη του 19ου αιώνα και έχουν αποκαλύψει μια σειρά από αντικείμενα με θέμα τον Οδυσσέα, μεταξύ των οποίων και μια μικρογραφική χάλκινη προτομή του ομηρικού ήρωα. Ένα διάταγμα που βρέθηκε στη σημερινή Τουρκία στα τέλη του 19ου αιώνα, στα ερείπια μιας αρχαίας ελληνικής πόλης, αναφέρει ένα ιερό αφιερωμένο στη λατρεία του Οδυσσέα, το οποίο ονομάζεται «Οδύσσειον», στην Ιθάκη. Το διάταγμα, το οποίο χρονολογείται στο 207 π.Χ. και εκδόθηκε από την πόλη-κράτος της Ιθάκης, αναφέρει επίσης μια «Οδύσσεια», μια γιορτή που διοργανωνόταν προς τιμήν του Έλληνα ήρωα.

Το 2025, αρχαιολόγοι από το Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων στην Ελλάδα έριξαν περισσότερο φως στα προηγούμενα ευρήματα. Αποκάλυψαν ότι είχαν εντοπίσει στοιχεία για το Οδύσσειον στην Ιθάκη, μετά από ανασκαφές στα ερείπια ενός μνημειακού συγκροτήματος γνωστού ως «Σχολή του Ομήρου», το οποίο χρονολογείται στην ελληνιστική περίοδο (4ος έως 1ος αιώνας π.Χ.).

Οι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν θραύσματα τριών κεραμιδιών με χαραγμένο το όνομα του Έλληνα ήρωα. Τα ευρήματα αυτά ταυτίζουν τη Σχολή του Ομήρου με το Οδύσσειον, αναφέρει η Χριστίνα Μαραμπέα, αρχαιολόγος που διεξήγαγε τις ανασκαφές. Δύο από αυτά τα θραύσματα φέρουν τη σφραγίδα με τις λέξεις «του Οδυσσέα» (ΟΔΥCCEOC, στα αρχαία ελληνικά), «που υποδηλώνουν σαφώς την ύπαρξη ενός ιερού του ήρωα στον χώρο», λέει.

Η μορφή της επιγραφής «του Οδυσσέα» είναι γνωστή από άλλα ιερά αφιερωμένα σε γνωστούς θεούς του αρχαίου ελληνικού κόσμου, εξηγεί η Μαραμπέα. Για παράδειγμα, σε αυτά τα άλλα ιερά βρέθηκαν κεραμίδια με επιγραφές όπως «του Ποσειδώνα» και «του Απόλλωνα» – πράγμα που σημαίνει ότι τα κτίρια ήταν αφιερωμένα στους θεούς αυτούς. Η φράση «του Οδυσσέα» στα κεραμίδια της Ιθάκης υποδηλώνει, επομένως, ότι το συγκεκριμένο ιερό ήταν αφιερωμένο στον μυθικό ήρωα, υποστηρίζει.

Το τρίτο θραύσμα κεραμιδιού διαβάζεται ως αφιέρωση, «στον Οδυσσέα», και πιθανότατα αφέθηκε εκεί από κάποιον προσκυνητή, σύμφωνα με τη Μαραμπέα. Η αφήγηση ποικίλων αφιερωμάτων (όπως αντικείμενα από πηλό ή μπρούντζο και ειδώλια με χαραγμένη μια απλή αφιέρωση ή προσευχή) αποτελεί «διαδεδομένη τελετουργία σε πολλά αρχαία ιερά», λέει.

Το ιερό

Συνολικά, τα ευρήματα αποκαλύπτουν «νέα στοιχεία» ότι η Σχολή του Ομήρου λειτουργούσε ως δημόσιο ιερό και σημείο συνάντησης για τους ντόπιους πολίτες, «με κύριο σκοπό τη λατρεία του ήρωα του Τρωικού Πολέμου», του Οδυσσέα, κατά την ελληνιστική εποχή και την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο, αναφέρει ο Γιάννης Λώλος, ομότιμος καθηγητής προϊστορικής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων, ο οποίος ηγήθηκε της έρευνας.

«Η πολιτική συνέλευση συνεδρίαζε στο Οδύσσειον, ενώ το ιερό του Οδυσσέα, όπως αποδεικνύεται κυρίως από τα δύο κεραμίδια με τη σφραγίδα του ονόματός του, πιθανότατα αποτελούσε το επίκεντρο της λατρείας, το οποίο επισκέπτονταν τόσο ντόπιοι όσο και ξένοι προσκυνητές για να τιμήσουν τον ήρωα», αναφέρει η Μαραμπέα.

Αυτές οι νέες ανακαλύψεις συμπληρώνουν προηγούμενα αρχαιολογικά ευρήματα. Κατά τη δεκαετία του 1930, ανακαλύφθηκαν 12 χάλκινα τρίποδα καζάνια που χρονολογούνται στον 9ο και 8ο αιώνα π.Χ. μέσα σε μια «παράκτια λατρευτική σπηλιά» στη βορειοδυτική Ιθάκη. Αυτά ήταν πιθανότατα «αφιερώματα προς τιμήν του Οδυσσέα», λέει η Μαραμπέα. Μια σειρά χάλκινων νομισμάτων αποκαλύφθηκε επίσης σε έναν άλλο αρχαιολογικό χώρο στον Αετό, στη νότια Ιθάκη. Αυτά τα νομίσματα φέρουν χαραγμένη στη μία πλευρά την κεφαλή του Οδυσσέα, «τόσο οικεία σε εμάς από αμέτρητα έργα της ελληνικής και ρωμαϊκής τέχνης», ανέφερε ο κ. Λώλος.

Το διάταγμα που βρέθηκε στη σημερινή Τουρκία αποκαλύπτει διάφορες πτυχές της λατρείας.

«Περιέχει πρόσκληση προς τον δήμο (τον λαό της Μαγνησίας) για μια προνομιακή θέση προεδρίας στο [φεστιβάλ] της Οδύσσειας», λέει ο Μαραμπέα. «Δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως σίγουροι για το τι ακριβώς συνέβαινε σε αυτό το φεστιβάλ, αλλά πιθανότατα περιλάμβανε αθλητικούς αγώνες και θεατρικές παραστάσεις επικών ποιημάτων».

Στο φεστιβάλ της Οδύσσειας, ενδέχεται να υπήρχαν εκδηλώσεις εμπνευσμένες από τα κατορθώματα του Οδυσσέα στο ομηρικό έπος, λέει ο Τζόελ Κρίστενσεν, καθηγητής κλασικών σπουδών στο City University της Νέας Υόρκης και συγγραφέας του βιβλίου «Why Odysseus?: Survivor, Scoundrel, (Anti)hero». Είναι επίσης πιθανό να γίνονταν θυσίες ζώων προς τιμήν του ήρωα και της θείας προστάτιδας του Οδυσσέα, της Αθηνάς, λέει ο Κρίστενσεν.

Η διαχρονικότητα της «Οδύσσειας»

Τα ευρήματα που ανακαλύφθηκαν στην Ιθάκη χρονολογούνται από τον 9ο αιώνα π.Χ. έως και τη ρωμαϊκή εποχή (1ος έως 2ος αιώνας μ.Χ.). Αυτό αποδεικνύει ότι η κληρονομιά της «Οδύσσειας» στην Ιθάκη διήρκεσε «πολύ καιρό», όπως αναφέρει η κ. Μαραμπέα.

Η λατρεία διήρκεσε «περίπου χίλια χρόνια μετά την υποθετική επιστροφή του θρυλικού βασιλιά από την Τροία στο νησί καταγωγής του (γύρω στο 1200 π.Χ.) και περίπου 500 χρόνια μετά τη σύνθεση της Οδύσσειας (γύρω στο 750-700 π.Χ.)», λέει ο Μαραμπέα.

Ο Κρίστενσεν αναφέρει ότι δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο ήρωας και η ιστορία της «Οδύσσειας» άφησαν ένα τέτοιο αποτύπωμα. «Ζούμε πλέον σε μια κουλτούρα τηλεόρασης και ραδιοφώνου. Πριν από όλα αυτά, οι μύθοι ήταν τα νήματα που ένωναν τις διάφορες κοινότητες», λέει. «Ως περιπλανώμενη μορφή, ο Οδυσσέας είναι ένας από τους καλύτερους αρχαίους ήρωες που το κατάφεραν αυτό.»


Με πληροφορίες από BBC/Lifo