Για σχεδόν έναν αιώνα, το πορτρέτο υπήρχε κυρίως ως φάντασμα: μια ασπρόμαυρη φωτογραφία του 1925, μια εγγραφή σε καταλόγους, ένα έργο του Γκούσταφ Κλιμτ που θεωρούνταν χαμένο και γύρω από το οποίο είχαν μείνει περισσότερα ερωτήματα παρά βεβαιότητες.

Όταν το Portrait of Fräulein Lieser εμφανίστηκε ξανά το 2024 σε οίκο δημοπρασιών της Βιέννης, η ανακάλυψη προκάλεσε ενθουσιασμό στον κόσμο της τέχνης. Ήταν ένα από τα τελευταία έργα του Κλιμτ, φιλοτεχνημένο γύρω στο 1917, λίγο πριν από τον θάνατό του το 1918. Το πορτρέτο δείχνει μια νεαρή γυναίκα με έντονα χρώματα, κάπα με λουλούδια και φόντο που μοιάζει να φλέγεται.

Τώρα όμως το έργο βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο, όχι μόνο για την καλλιτεχνική του αξία αλλά και για το ερώτημα που μπορεί να αλλάξει την ιδιοκτησία του: ποια είναι η γυναίκα στον πίνακα;

Η Πατρίσια Τζ. Λίχι, κάτοικος της Νότιας Καρολίνας, κατέθεσε αγωγή σε πολιτειακό δικαστήριο της Νέας Υόρκης, υποστηρίζοντας ότι είναι κληρονόμος της αυστριακής εβραϊκής οικογένειας Λίζερ και νόμιμη συνιδιοκτήτρια του έργου. Σύμφωνα με την αγωγή, το πορτρέτο απεικονίζει τη μεγάλη θεία της, Μαργκαρέτε Λίζερ, κόρη του Αυστριακού επιχειρηματία Άντολφ Λίζερ.

Αν αυτό ισχύει, τότε ο κλάδος της οικογένειας από τον οποίο προέρχεται η Λίχι αποκτά ισχυρότερη αξίωση πάνω στο έργο. Ο οίκος δημοπρασιών im Kinsky, όμως, είχε παρουσιάσει διαφορετική εκδοχή: ότι το πρόσωπο στον πίνακα μπορεί να είναι η Χελένε ή η Άνι Λίζερ, κόρες του Γιούστους Λίζερ, αδελφού του Άντολφ, και της Χενριέτε Λίζερ, γνωστής ως Λίλι.

Η διαφορά ακούγεται αρχικά σαν λεπτομέρεια ιστορίας της τέχνης. Δεν είναι. Στην περίπτωση ενός έργου που αποτιμήθηκε σε δεκάδες εκατομμύρια, η ταυτότητα της εικονιζόμενης μπορεί να καθορίσει ποιοι κληρονόμοι έχουν τον ισχυρότερο λόγο στην ιδιοκτησία του.

Το πορτρέτο είχε τεθεί προς πώληση το 2024 από τον οίκο im Kinsky, αφού προηγουμένως είχε υπάρξει συμφωνία ώστε τα έσοδα να μοιραστούν ανάμεσα στον πωλητή και σε κληρονόμους της οικογένειας Λίζερ. Η Λίχι υποστηρίζει ότι αποκλείστηκε από αυτήν τη διαδικασία, παρότι είχε δικαίωμα να συμμετάσχει.

Το έργο έφτασε σε προσφορά περίπου 37 εκατομμυρίων δολαρίων, μαζί με τις προμήθειες, αλλά σύμφωνα με τους New York Times ο αγοραστής φέρεται αργότερα να έκανε πίσω. Η νέα αγωγή υποστηρίζει ότι η αβεβαιότητα γύρω από την προέλευση και την ιδιοκτησία του πίνακα επηρέασε και την αξία του στην αγορά.

Το βάρος της υπόθεσης δεν βρίσκεται μόνο στα χρήματα. Η οικογένεια Λίζερ ήταν αυστριακή εβραϊκή οικογένεια και το έργο χάθηκε από το δημόσιο βλέμμα μετά την άνοδο των Ναζί στην Αυστρία. Η ακριβής πορεία του πίνακα μετά το Anschluss παραμένει ασαφής. Γι’ αυτό και η υπόθεση αγγίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα της αγοράς τέχνης: τα έργα με κενά στην προέλευσή τους κατά την περίοδο των ναζιστικών διώξεων.

Το Portrait of Fräulein Lieser είναι επίσης ένα από τα τελευταία έργα του Κλιμτ. Δεν είναι υπογεγραμμένο και σε ορισμένα σημεία θεωρείται ημιτελές, αλλά αυτό δεν μειώνει τη σημασία του. Αντίθετα, τοποθετείται στο ύστερο έργο του, στην περίοδο όπου τα πορτρέτα του έχουν αποκτήσει μια ιδιαίτερη χρωματική ένταση και μια σχεδόν υπνωτική παρουσία.

Το 1925, το έργο είχε παρουσιαστεί σε έκθεση στη Βιέννη. Μετά, για δεκαετίες, χάθηκε. Η παλιά ασπρόμαυρη φωτογραφία ήταν σχεδόν το μοναδικό ίχνος του, μέχρι να εμφανιστεί ξανά σχεδόν έναν αιώνα αργότερα. Αυτό το κενό, από μόνο του, αρκεί για να κάνει κάθε διεκδίκηση περίπλοκη.

Οι δύο εκδοχές για την ταυτότητα της γυναίκας στηρίζονται σε διαφορετικά στοιχεία. Κάποιοι ειδικοί είχαν καταγράψει το έργο ως πορτρέτο της Μαργκαρέτε Λίζερ. Από την άλλη πλευρά, η έρευνα που επικαλέστηκε ο οίκος δημοπρασιών συνέδεσε το έργο με το σπίτι της Λίλι Λίζερ στη Βιέννη, όπου φέρεται να βρισκόταν το 1925. Η Λίλι Λίζερ δολοφονήθηκε αργότερα στο Άουσβιτς.

Έτσι, ο πίνακας δεν είναι πια μόνο ένα χαμένο αριστούργημα που επέστρεψε στην αγορά. Είναι ένα πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στην ιστορία της τέχνης, την οικογενειακή μνήμη, τις διεκδικήσεις έργων με σκοτεινή προέλευση και τα τεράστια ποσά που συνοδεύουν σήμερα την αγορά ενός Κλιμτ.

Η Λίχι ζητά να αναγνωριστεί ως νόμιμη ιδιοκτήτρια ή συνιδιοκτήτρια του έργου. Ο οίκος im Kinsky, από την πλευρά του, απάντησε ότι η συμφωνία του με την πωλήτρια έληξε λίγο μετά τη δημοπρασία και ότι δεν έχει πλέον καμία σχέση με το έργο ή με την κάτοχό του.

Η δικαστική μάχη μόλις αρχίζει. Αλλά ήδη δείχνει κάτι που στον κόσμο της τέχνης επανέρχεται ξανά και ξανά: μερικές φορές, το πιο κρίσιμο ερώτημα για έναν πίνακα δεν είναι ποιος τον ζωγράφισε. Είναι ποιος έχασε το δικαίωμα να τον κρατήσει.

ΠΗΓΗ: Lifo (Με στοιχεία από Artnews)