Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται κάποια μικρά, αλλά κατ’ εμένα πολύ σημαντικά στοιχεία αλλαγής στον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες, και κυρίως η νέα γενιά καλλιτεχνών, τοποθετεί και αντιλαμβάνεται την παρουσία της μέσα στο πολιτιστικό οικοσύστημα. Δεδομένου ότι οι μελέτες σχετικά με τον πολιτισμό στην Κύπρο βρίσκονται σε αρχικά στάδια, δεν είμαι σίγουρος αν αυτή η παρατήρηση μπορεί να αποδειχθεί ή αν είναι απλά προσωπική ανάγνωση. Το σημαντικό, όμως, είναι ότι εμφανίζονται πολύ περισσότερες συνεργασίες, συλλογικές προσπάθειες, αλλά και διάθεση για ανταλλαγή εμπειριών, γνώσεων και ευκαιριών. Παρατηρούμε, δηλαδή, πιο έντονα την ανάγκη των καλλιτεχνών να μοιραζόμαστε τη διαδρομή της δημιουργίας χωρίς η επιτυχία του ενός να σημαίνει την αποτυχία του άλλου και θα εξηγήσουμε πιο κάτω.

Τι εννοούμε, όμως, με τον όρο κοινότητα στον χώρο των τεχνών και τι αυτό περιλαμβάνει; Η καλλιτεχνική κοινότητα δεν είναι μια ομάδα ανθρώπων που δημιουργείται στην ομοφωνία. Δεν καθορίζεται από την ίδια αισθητική, τις ίδιες αναφορές ή την ίδια άποψη για το τι είναι τέχνη. Η κοινότητα δημιουργείται και βασίζεται στη δυνατότητα να συνυπάρχουμε μέσα από τη διαφωνία, να μπορούμε να συζητούμε, να αμφισβητούμε, να ασκούμε κριτική – που τόσο πολύ μας τρομάζει – και τελικά να εξελισσόμαστε. Ακριβώς μέσα από αυτήν τη διαδικασία εξελίσσεται και η τέχνη: μέσα από τη συλλογική, διαρκή διαπραγμάτευση, συζήτηση και κριτική προς το καλύτερο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα.

Έχουμε μάθει, ή τουλάχιστον το φιλελεύθερο σύστημα έχει οργανώσει, την επιτυχία ως ένα διαρκή μηχανισμό κατάταξης. Ποιος είναι καλύτερος, ποιος πήρε βραβεία ή χρηματοδότηση και ποιος απέκτησε τη μεγαλύτερη προβολή. Με αυτά τα «εμπορικά» κριτήρια επιχειρεί να παρουσιάσει νικητές και κατ’ επέκταση ηττημένους. Θα τολμήσω να διαφωνήσω και να πω πως η τέχνη δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο. Όπως αναφέρεται πιο πάνω, η δημιουργία είναι μια διαρκής διαδικασία διαπραγμάτευσης. Το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα δεν αποτελεί το τέλος του δρόμου ενός καλλιτέχνη, παρά μόνο έναν σταθμό ελέγχου, ένα μικρό απόσπασμα από αυτά που θέλει να συζητήσει, να αναπτύξει και να αμφισβητήσει.

Μπορεί η πράξη της δημιουργίας αυτή καθαυτή να είναι πιο «ατομική» ως αποτέλεσμα της προσωπικής ανάγκης έκφρασης μέσω μιας συγκεκριμένης τεχνικής ή αισθητικής αναζήτησης, ωστόσο δεν σταματά εκεί και λόγω αυτού ο καλλιτέχνης δεν υπάρχει έξω από μια κοινότητα. Η ταυτότητα του καλλιτέχνη δεν σταματά ποτέ να είναι συλλογική. Αντίθετα, ετεροκαθορίζεται από όσα προηγήθηκαν, αλλά και όσα θα έρθουν, είτε αυτά είναι επιρροές ή συνεργασίες είτε συγκρούσεις και κριτικές. Ίσως, όμως να υπάρχει επιτακτική ανάγκη να αναθεωρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία. Ένας καλλιτέχνης, μια παράσταση, μια έκθεση ή μια συναυλία που επιτυγχάνει τη μαζική συμμετοχή του κοινού, μεγαλώνει ταυτόχρονα και τον χώρο της ίδιας της τέχνης. Η επιτυχία του καθενός δημιουργεί μεγαλύτερη διάθεση συμμετοχής και αυτή η συμμετοχή είναι μια επιτυχία για την τέχνη, αλλά και την ίδια την κοινωνία. Όσο μεγαλώνει το οικοσύστημα, μεγαλώνουμε μαζί του.

Παρόλα αυτά και ενώ αποδεικνύουμε ότι η κοινότητα είναι μέρος της ίδιας της φύσης της τέχνης, το πολιτιστικό οικοσύστημα παραμένει κατακερματισμένο και ως εκ τούτου εξυπηρετεί όλα όσα το θέλουν τμηματοποιημένο και διαχωρισμένο ούτως ώστε να είναι και πιο εύκολα ελεγχόμενο. Έτσι, κοινά προβλήματα αντιμετωπίζονται ως ατομικά ή τομεακά. Παράδειγμα μπορούν να αποτελέσουν οι χρηματοδοτήσεις, η καταστροφή της αισθητικής από την «εισβολή του ΑΙ» μέσω της αυτοματοποιημένης ομοιογενούς, ωμής και άχαρης αισθητικής εις βάρος της ανθρώπινης δημιουργικής ιδιαιτερότητας ή ακόμη και τα κοινά σημεία στο νομοσχέδιο για το καθεστώς του καλλιτέχνη – πέρα από τα επιμέρους του κάθε τομέα. Όπως γίναμε μάρτυρες σε αρκετές περιπτώσεις, εκεί που η διεκδίκηση γίνεται συλλογική, καθολική αποκτά πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα. Όχι αποκλειστικά λόγω ολοκληρωτικής ομογνωμίας, αλλά λόγω κοινής κατεύθυνσης της συνολικής διεκδίκησης.

Τέχνη, επομένως, είναι όσα συμβαίνουν μέσα σε εργαστήρια, σκηνές ή στούντιο, αλλά προπάντων είναι αυτό που συμβαίνει όταν μια δημιουργική εμπειρία συναντά μια άλλη. Ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουμε τη θέση μας στο συνολικό οικοσύστημα καθώς η συνεργασία δεν αφαιρεί από τη δημιουργικότητα, αντιθέτως την πολλαπλασιάζει. Γι’ αυτό τα μικρά σημάδια συλλογικότητας που εμφανίζονται στη νέα γενιά καλλιτεχνών είναι ιδιαίτερα σημαντικά. Όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες που βαδίζουν μαζί μάς θυμίζουν τη διαφορετική προοπτική για το πώς μπορούμε να συνυπάρχουμε μέσα στην τέχνη. Η δημιουργία μπορεί να ξεκινά από έναν άνθρωπο, όμως ο πολιτισμός και η τέχνη εδραιώνονται όταν το ατομικό γίνει συλλογικό και η επιτυχία γίνει καθολικότητα.