Μια θεωρία που διατύπωσε πριν από περισσότερα από 200 χρόνια ο υποπλοίαρχος του φαλαινοθηρικού πλοίου «Έσεξ», το οποίο βυθίστηκε μετά την επίθεση μιας φάλαινας φυσητήρα, φαίνεται να επιβεβαιώνεται από σύγχρονες επιστημονικές παρατηρήσεις. Η επίθεση στο «Έσεξ» αποτέλεσε την έμπνευση για το μυθιστόρημα «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέλβιλ, ενώ νέα έρευνα δείχνει πώς μια φάλαινα φυσητήρας μπορεί να καταφέρει ένα καταστροφικό χτύπημα ακόμη και σε ένα πλοίο πολλαπλάσιο του μεγέθους της.

Η επίθεση που βύθισε το «Έσεξ»

Το πρωί της 20ής Νοεμβρίου 1820, ο 15χρονος τότε Τόμας Νίκερσον είχε μόλις ξεφύγει από μια φάλαινα που είχε χτυπήσει και ανοίξει τρύπα στο πλευρό της βάρκας του. Καθώς η βάρκα άρχισε να παίρνει νερά, ο Νίκερσον και οι σύντροφοί του κωπηλάτησαν γρήγορα προς το κύριο φαλαινοθηρικό πλοίο, πιστεύοντας ότι βρίσκονταν πλέον σε ασφάλεια.

Όμως, καθώς βρισκόταν στο τιμόνι του «Έσεξ», ο Νίκερσον είδε μια δεύτερη, πολύ μεγαλύτερη φάλαινα να κατευθύνεται με μεγάλη ταχύτητα προς το πλοίο. Ειδοποίησε τον Όουεν Τσέις, τον πρώτο υποπλοίαρχο του «Έσεξ», και στο πλήρωμα επικράτησαν φωνές και πανικός. Ακολούθησε «μια τρομερή σύγκρουση», όπως έγραψε ο Νίκερσον περίπου 50 χρόνια αργότερα.

Η φάλαινα χτύπησε το «Έσεξ» με τέτοια δύναμη, ώστε όλοι οι άνδρες του πληρώματος έχασαν την ισορροπία τους. Το ζώο απομακρύνθηκε κολυμπώντας περίπου 270 μέτρα από το πλοίο, έκανε απότομα αναστροφή και επέστρεψε με τη μέγιστη ταχύτητά του. Με τη δεύτερη σύγκρουση, διέλυσε ολόκληρη την πλώρη και το φαλαινοθηρικό «Έσεξ» βυθίστηκε.

Η πραγματική ιστορία πίσω από τον «Μόμπι Ντικ»

Η ιστορία μοιάζει με μυθιστόρημα, και αυτό δεν είναι τυχαίο. Το ναυάγιο του «Έσεξ» αποτέλεσε την έμπνευση για τον «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέλβιλ. Περίπου 175 χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου, η έρευνα έχει αποκαλύψει με ποιον τρόπο μια φάλαινα φυσητήρας μπορεί να καταστρέψει ένα πλοίο αρκετές φορές μεγαλύτερο από την ίδια.

Όπως φαίνεται, την απάντηση είχε προβλέψει σωστά πριν από περισσότερα από 200 χρόνια ο ίδιος ο Όουεν Τσέις, ο πρώτος υποπλοίαρχος του «Έσεξ». Ειρωνικά, η «υπερδύναμη» των φαλαινών φαίνεται να βρίσκεται στο ίδιο σημείο όπου οι φαλαινοθήρες αναζητούσαν το πολύτιμο έλαιο: στο εσωτερικό του κεφαλιού τους.

Το μυστηριώδες όργανο στο κεφάλι της φάλαινας

Οι φάλαινες φυσητήρες διαθέτουν τεράστιο κεφάλι, το οποίο αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του συνολικού μήκους του σώματός τους. Ο εγκέφαλός τους μπορεί να ζυγίζει έως και 9 κιλά, γεγονός που τους χαρίζει τον μεγαλύτερο εγκέφαλο από οποιοδήποτε άλλο ζώο στη Γη.

Στο μέτωπό τους βρίσκεται ένα μεγάλο, λιπώδες και μαλακό όργανο που ονομάζεται σπερμακέτι. Πρόκειται για χαρακτηριστικό που είναι μοναδικό στο είδος τους. Το όργανο είναι γεμάτο με μια ελαιώδη ουσία, η οποία ονομάζεται επίσης σπερμακέτι και πήρε το όνομά της επειδή οι φαλαινοθήρες πίστευαν ότι επρόκειτο για σπέρμα.

Το σπερμακέτι είχε μεγάλη αξία για τους φαλαινοθήρες, καθώς το έλαιο που περιείχε αποτελούσε καύσιμο υψηλής ποιότητας και μπορούσε επίσης να στερεοποιηθεί και να χρησιμοποιηθεί για την παρασκευή προϊόντων όπως σαπούνια και κεριά. Κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, περίπου 300.000 φάλαινες φυσητήρες σκοτώθηκαν σε όλο τον κόσμο.

Παρά τη μαζική εκμετάλλευση των φαλαινών φυσητήρων για το σπερμακέτι τους, οι επιστήμονες εξακολουθούν να διερευνούν τη λειτουργία του. Μία από τις θεωρίες υποστηρίζει ότι το συγκεκριμένο όργανο μπορεί να χρησιμοποιείται ως εργαλείο μάχης.

«Αυτή δεν ήταν αρχικά η δική μας υπόθεση, ήταν του Όουεν Τσέις», λέει ο συνταξιούχος εξελικτικός βιολόγος Ντέιβ Κάριερ. «Ένας φαλαινοθήρας του 18ου αιώνα υποστήριξε ότι το μέτωπο ήταν όπλο και εμείς ξεκινήσαμε να το δοκιμάσουμε».

Για περίπου δύο αιώνες, οι βιολόγοι είχαν σε μεγάλο βαθμό αγνοήσει τις ιδέες του Τσέις. Από την οπτική του Κάριερ, όμως, «η διαίσθηση και η εμπειρία του φαλαινοθήρα ήταν πιθανότατα σωστές».

Σε μελέτη του 2002, ο Κάριερ υποστήριξε ότι το ιδιαίτερα διογκωμένο «μέλαν» της φάλαινας φυσητήρα, ένα λιπώδες όργανο που βρίσκεται στο μέτωπο όλων των οδοντοκητών, εξελίχθηκε ώστε να λειτουργεί σαν πολιορκητικός κριός και να μπορεί να προκαλεί θανατηφόρο χτύπημα σε αντίπαλο, όπως συμβαίνει με τον ιπποπόταμο.

«Οι φάλαινες είναι θηλαστικά, στενά συγγενικά με ζώα όπως τα ελάφια και τα κριάρια, όπου τα αρσενικά ανταγωνίζονται χτυπώντας το ένα το άλλο με το κεφάλι. Επομένως, αυτή η συμπεριφορά μπορεί να έχει κληρονομηθεί από τους προγόνους τους», ανέφερε.

Οι φάλαινες φυσητήρες χτυπούν η μία την άλλη με το κεφάλι

Πρόσφατα, ο Άλεκ Μπέρσλεμ, οικοφυσιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Χαβάης, κατέγραψε σε βίντεο φάλαινες φυσητήρες να χτυπούν με το κεφάλι τους όχι ένα φαλαινοθηρικό πλοίο, αλλά η μία την άλλη, όπως αναφέρει το BBC. Όπως λέει, ήταν «μια τυχερή σύμπτωση» που κατάφερε να καταγράψει τη συγκεκριμένη συμπεριφορά, η οποία παρατηρήθηκε γύρω από τις Βαλεαρίδες Νήσους και τις Αζόρες.

Μπορεί να φαίνεται παράξενο το γεγονός ότι οι φάλαινες χρησιμοποιούν το κεφάλι τους για να πολεμήσουν, καθώς θα ήταν λογικό να αποφεύγουν να θέτουν σε κίνδυνο ένα τόσο σημαντικό μέρος του σώματός τους. Ωστόσο, μελέτη του 2015 υποστηρίζει ότι το συγκεκριμένο όργανο διαθέτει αρκετή απορρόφηση κραδασμών, ώστε οι φάλαινες να μπορούν να χρησιμοποιούν το κεφάλι τους σαν κριό χωρίς να κινδυνεύουν να υποστούν βλάβη.

Η δύναμη πίσω από το χτύπημα

Ο Μπέρσλεμ παρατήρησε αυτή τη συμπεριφορά πολλές φορές και σε αρκετές νεαρές φάλαινες φυσητήρες. Το ισχυρότερο χτύπημα που κατέγραψε προήλθε από ένα νεαρό αρσενικό, το οποίο κινήθηκε προς μια άλλη φάλαινα με ταχύτητα 4,5 μέτρων το δευτερόλεπτο και τη χτύπησε με δύναμη περίπου 460 κιλοΝιούτον.

Ο ίδιος εκτιμά ότι μια μεγάλη, πλήρως ανεπτυγμένη φάλαινα φυσητήρας που θα κινούνταν με την ίδια ταχύτητα θα μπορούσε να χτυπήσει με δύναμη περίπου 1.200 κιλοΝιούτον. Σύμφωνα με την εκτίμηση, ένα τέτοιο χτύπημα θα ήταν αντίστοιχο με το να δεχθεί κάποιος σύγκρουση από λεωφορείο που κινείται με ταχύτητα 65 χιλιομέτρων την ώρα.

Εάν μια τέτοια δύναμη μεταφερθεί σε ένα πλοίο, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

«Στην ιστορία, μόνο τρία φαλαινοθηρικά πλοία δέχθηκαν επίθεση από φάλαινες», λέει ο Μάικλ Χάρισον, επικεφαλής επιμελητής της Ιστορικής Εταιρείας του Ναντάκετ, η οποία διαθέτει μια σημαντική συλλογή από αυθεντικά ημερολόγια πλοίων και αντικείμενα. Ωστόσο, οι φάλαινες επιτίθεντο συστηματικά στις μικρότερες, ανοιχτές βάρκες που κατέβαιναν από το κύριο πλοίο όταν εντοπιζόταν μια φάλαινα.

«Τα ημερολόγια συχνά δεν αποδίδουν τη δραματικότητα αυτών των περιστατικών», σημειώνει ο Χάρισον.

Και στις τρεις περιπτώσεις κατά τις οποίες μια φάλαινα επιτέθηκε στο κύριο πλοίο, το ζώο ήταν φάλαινα φυσητήρας. Το 1851, στον Νότιο Ειρηνικό, μια φάλαινα φυσητήρας επιτέθηκε στο «Αν Αλεξάντερ» και το κατέστρεψε ολοκληρωτικά. Το 1902, μια ακόμη φάλαινα φυσητήρας βύθισε το «Κάθλιν», το οποίο έπλεε κοντά στα νησιά Γκαλαπάγκος.

Ωστόσο, η μοίρα του «Έσεξ» εξελίχθηκε σε μία από τις πιο διαβόητες ιστορίες επιβίωσης στη ναυτική ιστορία. Εκείνη την ημέρα, 20 άνδρες εγκατέλειψαν το πλοίο που βυθιζόταν και επιβιβάστηκαν σε τρεις φαλαινοθηρικές βάρκες. Βρίσκονταν 1.300 μίλια μακριά από την ξηρά και όσα ακολούθησαν εξελίχθηκαν σε μία από τις πιο φρικτές ιστορίες της ναυτικής ιστορίας, αποτελώντας παράλληλα πηγή έμπνευσης για τον «Μόμπι Ντικ» του Μέλβιλ.

Η μάχη, η αναπαραγωγή και ο ρόλος του σπερμακέτι

Φυσικά, οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν πόσο συχνά οι φάλαινες φυσητήρες χρησιμοποιούν το κεφάλι τους σαν κριό στη φύση, όταν δεν υπάρχει κάποιο drone για να καταγράψει τη συμπεριφορά τους, σημειώνει ο Μπέρσλεμ. Παράλληλα, δεν έχει γίνει πλήρως κατανοητός ο σκοπός του μοναδικά μεγάλου «μελάν» τους.

Υπάρχουν και άλλες θεωρίες σχετικά με τον ρόλο του σπερμακέτι και είναι πιθανό το όργανο να έχει περισσότερες από μία λειτουργίες. Οι φάλαινες παράγουν ήχους με τα λεγόμενα «χείλη πιθήκου», ένα ζευγάρι φωνητικών χειλιών που βρίσκεται στο μπροστινό μέρος της μύτης τους. Ο ήχος ταξιδεύει τόσο προς τα εμπρός, μέσα στο νερό, όσο και προς τα πίσω, μέχρι το πίσω τοίχωμα του σπερμακέτι στο πίσω μέρος του κεφαλιού τους.

Όταν ένα θηλυκό ακούει τον συνδυασμό αυτών των δύο ήχων, μπορεί να εκτιμήσει το μέγεθος του σπερμακέτι του αρσενικού και να κρίνει εάν πρόκειται για μεγάλο δείγμα με το οποίο θα ήθελε να ζευγαρώσει, σύμφωνα με τον Μπέρσλεμ.

«Έχουμε ακόμη τεράστιο όγκο γνώσης που πρέπει να αποκτήσουμε για αυτά τα ζώα. Πρέπει να δώσουμε προτεραιότητα στο να παραμείνουν στον πλανήτη», λέει ο Μπέρσλεμ. «Ουσιαστικά, μόλις τώρα αρχίζουμε να τα κατανοούμε».

Πηγή