Η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ) προκαλεί τη συζήτηση, όπως και κάθε καινούργια τεχνολογική εφεύρεση, ως προς το θετικό ή αρνητικό αποτύπωμα που μπορεί να αφήσει στην κοινωνία. Αν και έρευνες ήδη παρουσιάζουν τις περιβαλλοντικές προεκτάσεις της χρήσης ΑΙ, όπως και τα fake news προοιωνίζουν τον κοινωνικό απόηχό της, η προσπάθεια σε αυτό το άρθρο θα είναι η συζήτηση της χρήσης ΑΙ στο δημιουργικό κεφάλαιο των τεχνών.

Είναι ξεκάθαρο ότι δεν μπορούμε ποτέ να σταματήσουμε ή να περιορίσουμε την εξέλιξη καθώς αυτή η ίδια μπορεί να σπρώξει την ανθρωπότητα ένα βήμα μπροστά. Πρέπει, όμως, να αναγνωρίσουμε τη διπλή «προσωπικότητα» που αποκτά η Τεχνητή Νοημοσύνη στη σύγχρονη κοινωνία και να μην αντιμετωπιστεί μονοδιάστατα. Αφενός εμφανίζεται μια ραγδαία αύξηση δημιουργίας περιεχομένου με τη χρήση ΑΙ, κάτι το οποίο πολλές φορές καταλήγει να περιθωριοποιεί την ανθρώπινη παρουσία και δημιουργία, και αφετέρου το ΑΙ έχει κατορθώσει να ενισχύσει άπειρα τη συστηματοποίηση και τον εκσυγχρονισμό οργανισμών και υπηρεσιών επιτρέποντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης ή και επιβίωσης.

Παρατηρούμε ότι το ΑΙ μπορεί να λειτουργήσει από τη μία ως εργαλείο βελτίωσης και αναβάθμισης της εργασίας και από την άλλη ως ένα εργαλείο εκμετάλλευσης για σκοπούς κέρδους και μεγιστοποίησης του ατομικού οφέλους. Πιο συγκεκριμένα, όμως, στην τέχνη φαίνεται να κατακλύζει και σταδιακά να υποκαθιστά τη δημιουργική διαδικασία σε αυτούς που ψάχνουν την εύκολη διέξοδο στην παραγωγή έργων τέχνης. Το μεγάλο πρόβλημα στη συζήτηση δεν είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά πώς αυτή εντάσσεται στο πολιτισμικό οικοσύστημα. Δεν θα καταλογίσουμε στο ΑΙ την ταυτότητα της απειλής γιατί είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι δεν παράγει χωρίς να έχει προηγουμένως δεχτεί οδηγίες.

Όπως ακριβώς πρέπει να λάβει οδηγίες, όμως, η Τεχνητή Νοημοσύνη, πρέπει να «φάει», να καταναλώσει πληροφορίες και δεδομένα, για να μπορέσει να βρει τη λύση ή την απάντηση που πρέπει να δώσει. Εδώ εμφανίζεται το πρώτο κεντρικό πρόβλημα στη χρήση του ΑΙ κατά τη δημιουργία. Πιο συγκεκριμένα, το ΑΙ βασίζεται πάνω σε ήδη υπάρχον υλικό όπως είναι πίνακες, έργα τέχνης, λογοτεχνία, συνθέσεις κ.ά. – αναλύει, δηλαδή, την προϋπάρχουσα παραγόμενη από τον άνθρωπο τέχνη. Tίθενται, λοιπόν, τα εξής ερωτήματα: αυτός που δημιούργησε το αρχικό υλικό, το πρώτο έργο, λαμβάνει δικαιώματα για την επιρροή του έργου του στο ανασκευασμένο έργο του ΑΙ; Ποιος ωφελείται από τη διαδικασία και ποιος λαμβάνει έστω τη μνεία ότι το έργο του έχει επηρεάσει ένα νέο έργο; Με βάση αυτό, κρίνεται αναγκαία η ρύθμιση των πνευματικών και συγγενών δικαιωμάτων από όσα έργα βρίσκονται ήδη στην «κοιλιά» του ΑΙ.

Άξιο αναφοράς, όμως, κρίνεται και το τελικό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα της ίδιας της μηχανής. Η τέχνη δεν είναι μόνο το τελικό αποτέλεσμα της δημιουργικής διαδικασίας. Το έργο ενός καλλιτέχνη καθορίζεται από τις προσωπικές εμπειρίες στο σύνολο της ζωής του και πιο έντονα από εκείνες που συμβαίνουν την περίοδο που περιβάλλει τη δημιουργία τού έργου – εμπεριέχει, λοιπόν, σύνθετα ανθρώπινα συναισθήματα. Η μηχανή ΑΙ ούτε έχει τη δυνατότητα της ατομικής εμπειρίας και αναγνώρισης συναισθήματος, ούτε και μπορεί να αναλύσει τα πολύπλοκα και πολυεπίπεδα ανθρώπινα συναισθήματα, κάτι που επηρεάζει άμεσα το ίδιο το έργο. Οι ανθρώπινες εμπειρίες επηρεάζονται από τόσους μεταβλητούς αισθητηριακούς παράγοντες που καμία εντολή προς το ΑΙ δεν μπορεί να το προτρέψει να τα αναλύσει καθότι ούτε καν ο ίδιος ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να τα αναγνωρίσει. Με λίγα λόγια, το ΑΙ μπορεί να αναλύσει και να μιμηθεί μορφές και ύφη, αλλά ποτέ δεν θα μπορέσει να αντιγράψει το βίωμα.

Το πιο πάνω σημείο μπορεί να ακούγεται πολύ φιλοσοφικό με μια τάση προς την ερώτηση «Τι είναι τέχνη;». Ωστόσο ανεξαρτήτως αποτελέσματος, ανεξαρτήτως συνειδητής ή ασυνείδητης επιρροής του περιβάλλοντος του καλλιτέχνη, πάντα θα ξεχωρίζει ο ανθρώπινος παράγοντας. Απόρροια του πιο πάνω είναι η παραγωγή τέχνης χωρίς γεύση και οσμή, τέχνης που δεν αγγίζει τα αισθητήρια του κοινού.

Σε αυτό το σημείο, όμως, έρχεται ο ρόλος της κοινωνίας, όλων εμάς, ως κοινού και «καταναλωτή» της τέχνης. Εάν αρκεστούμε και συνηθίσουμε στην επιφανειακή αισθητική των μηχανών, τότε σταδιακά θα υποβαθμιστεί και η ποιοτική σχέση της τέχνης με την ίδια την κοινωνία. Εμφανίζεται, λοιπόν, η ευθύνη στις ίδιες τις απαιτήσεις του κοινού για το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα όχι ως προς τη θεματική ή το περιεχόμενο της τέχνης, αλλά ως προς το βάθος και το νόημά της. Οι τάσεις λογοκρισίας που εμφανίστηκαν το τελευταίο διάστημα στη σφαίρα του Πολιτισμού στην Κύπρο, λειτουργούν καταλυτικά υπέρ της τέχνης των μηχανών με οδηγίες χρήσης και περιορισμούς.

Ως θεατές στην Κύπρο έχουμε γίνει δέκτες τέχνης παραγόμενης με ΑΙ είτε γιατί είναι πιο «εύκολο» είτε πιο «οικονομικό» και κυρίως όταν χρειάζεται έργο από άλλο τομέα από αυτόν που δραστηριοποιείται ο καλλιτέχνης. Οπτικές ταυτότητες, δημιουργήματα ΑΙ, animation videos, κείμενα, μουσικές, τα οποία όμως δεν αναφέρουν πουθενά ότι δημιουργήθηκαν μέσα από μια διαδικασία εισαγωγής δεδομένων σε μηχανή και όχι μέσα από δημιουργική εργασία καλλιτεχνών. Αυτό ελλοχεύει ακόμη έναν κίνδυνο. Όταν οι καλλιτέχνες δεν σέβονται και δεν αναγνωρίζουν τη δουλειά άλλων καλλιτεχνών, όταν αξιοποιούν τη λογοκλεμμένη δημιουργία του ΑΙ, τότε δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος και αρχίζει η οριστική απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στον χώρο του πολιτισμού. Η αναγνώριση της σημασίας της τέχνης του κάθε καλλιτέχνη είναι άκρως αναγκαία για την ενίσχυση της συνολικής εξέλιξης της τέχνης στην Κύπρο με τελικό στόχο και τη θεσμική αναγνώριση.

Όπως είπαμε στην αρχή του άρθρου, η Τεχνητή Νοημοσύνη, τροποποιείται αναλόγως της χρήσης που τυγχάνει. Είναι ένα εργαλείο, το οποίο ο χρήστης του καθορίζει εάν η υπηρεσία του θα είναι προς όφελος του συνόλου ή το αντίθετο. Με τη μέχρι σήμερα χρήση που τυγχάνει το ΑΙ ως εργαλείο, είναι επιτακτική ανάγκη η ρύθμιση της χρήσης του. Χρειάζεται διαφάνεια έτσι που ο κάθε εμπλεκόμενος, είτε καλλιτέχνης είτε κοινό, να γνωρίζει την προέλευση ή έστω τον δημιουργό του έργου. Η ρύθμιση της χρήσης των μηχανών ΑΙ δεν έχει ως στόχο τη λογοκρισία, αλλά τη διασφάλιση του σεβασμού τόσο στους δημιουργούς όσο και στο ίδιο το κοινό. Η σήμανση για έργα που δημιουργούνται με ΑΙ δεν έχει ως στόχο να περιορίσει, αλλά να επιφέρει διαφάνεια και να επιτρέψει στην κοινωνία να μπορεί να επιλέξει έχοντας όλες τις πληροφορίες. Η τέχνη δεν μπορεί να είναι μια ευκαιριακή «αρπαχτή», αλλά το αποτύπωμα της ανθρώπινης ύπαρξης στην εποχή που δημιουργείται μέσα από τις δεδομένες συνθήκες.

Καταληκτικά, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο, όμως η τέχνη ορίζεται από τον άνθρωπο που τη δημιουργεί. Ορίζεται από τις εμπειρίες που μεταφέρει και την ευθύνη που αναλαμβάνει απέναντι στο έργο του. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν το ΑΙ μπορεί ή πρέπει να παράγει τέχνη, αλλά αν εμείς είμαστε διατεθειμένοι να αναγνωρίζουμε ως τέχνη κάτι που δεν εμπεριέχει το βίωμα. Η επιλογή δεν ανήκει στη μηχανή, αλλά σε εμάς.