Φωτογραφίες: Κώστας Πίκουλας


Ομολογώ πως, παρότι κατά καιρούς επισκέπτομαι εκθέσεις και μου αρέσει να έρχομαι σε επαφή με διαφορετικές μορφές τέχνης, δεν θεωρώ τον εαυτό μου γνώστη. Δεν μπορώ να πω ότι γνωρίζω την ιστορία της video art, ούτε ότι έχω την ικανότητα να αποκωδικοποιώ κάθε συμβολισμό που κρύβεται πίσω από ένα έργο.

Ίσως γι' αυτό, όταν επισκέφθηκα για πρώτη φορά την έκθεση «Bill Viola: Unspoken» στο PSI Foundation, η εμπειρία μου ήταν κυρίως συναισθηματική. Έμεινα μπροστά στα έργα, τα παρατήρησα, προσπάθησα να τα ερμηνεύσω μόνος μου, όμως έφυγα με την αίσθηση ότι κάτι μου είχε ξεφύγει. Ότι υπήρχαν στρώματα νοημάτων που δεν είχα καταφέρει να αγγίξω.

Λίγες ημέρες αργότερα επέστρεψα. Αυτήν τη φορά, όμως, όχι μόνος. Με περίμενε η Ελεάννα Αβούρη, Βοηθός Επιμελητή στο PSI Foundation, για μια ξενάγηση που τελικά δεν έμοιαζε με καμία άλλη που έχω παρακολουθήσει. «Πριν ξεκινήσουμε», μου λέει χαμογελώντας, «θέλω να ξεχάσεις λίγο τον χρόνο όπως τον ξέρεις». Δεν καταλαβαίνω αμέσως τι εννοεί. Το καταλαβαίνω λίγα λεπτά αργότερα.

Ο άνθρωπος που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε το βίντεο

Πριν ακόμη σταθούμε μπροστά στο πρώτο έργο, η Ελεάννα μού εξηγεί κάτι που, όπως παραδέχομαι, δεν γνώριζα. «Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που αρκετός κόσμος δεν γνωρίζει είναι το πόσο καθοριστικός υπήρξε ο Bill Viola για τη σύγχρονη τέχνη. Ήταν ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες που χρησιμοποίησαν το βίντεο ως αυτόνομο καλλιτεχνικό μέσο, ήδη από τη δεκαετία του 1970. Την εποχή που η τεχνολογία άρχιζε μόλις να γίνεται προσβάσιμη, εκείνος είχε ήδη αντιληφθεί ότι δεν επρόκειτο απλώς για ένα νέο εργαλείο καταγραφής, αλλά για μια νέα γλώσσα έκφρασης».

«Τι είναι τελικά αυτό που μπορεί να σου δώσει ένα έργο βίντεο, το οποίο δεν μπορεί να σου δώσει ένας πίνακας;», τη ρωτάω. «Ο χρόνος. Η ζωγραφική μπορεί να αποτυπώσει μια στιγμή. Το βίντεο, όμως, σου επιτρέπει να δεις τον χρόνο να εξελίσσεται μπροστά στα μάτια σου. Και ο Bill Viola έκανε τον χρόνο το βασικό υλικό των έργων του». Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα στεκόμαστε μπροστά στο πρώτο έργο της έκθεσης. Και ξαφνικά αυτή η απάντηση αποκτά νόημα.

Το έργο που σε βάζει κατευθείαν στον κόσμο του Bill Viola

Λίγα μόλις βήματα μετά την είσοδο, σταματάμε μπροστά σε μια γιγαντιαία προβολή. Είναι το Inverted Birth. Η εικόνα είναι επιβλητική. Ένας άνθρωπος στέκεται ακίνητος. Στην αρχή καλύπτεται από ένα σκοτεινό υγρό. Σταδιακά αυτό υποχωρεί. Ακολουθεί το κόκκινο, ύστερα το λευκό και, στο τέλος, το νερό. Μια αργή, σχεδόν τελετουργική μετάβαση. «Είναι η πρώτη φορά που το έργο παρουσιάζεται σε αυτήν την κλίμακα», μου εξηγεί η Ελεάννα.

Σηκώνω το βλέμμα προς το ύψος της προβολής. Είναι αδύνατο να μην αισθανθείς μικρός μπροστά της. «Δεν επιλέχθηκε τυχαία ως πρώτο έργο της έκθεσης. Είναι το κλειδί για να μπεις στον κόσμο του Bill Viola». Τη ρωτώ τι ακριβώς βλέπω. Χαμογελά. «Δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση. Αυτό είναι το ωραίο με τον Viola. Για κάποιους είναι μια ιστορία κάθαρσης. Για άλλους μια διαδρομή ζωής. Για κάποιους άλλους μια αναγέννηση. Ο ίδιος δεν επέβαλλε ποτέ μία ερμηνεία».

Όσο μιλάει, παρατηρώ ότι το έργο δεν αλλάζει γρήγορα. Σχεδόν τίποτα δεν συμβαίνει. Ή μάλλον... έτσι νομίζεις. Μένω λίγα λεπτά ακόμη και αρχίζω να αντιλαμβάνομαι μικρές αλλαγές που στην πρώτη μου επίσκεψη είχαν περάσει απαρατήρητες.

«Αυτό είναι ο Bill Viola», μου λέει. «Σε αναγκάζει να επιβραδύνεις». Και κάπου εκεί αρχίζω να καταλαβαίνω ότι ο χρόνος δεν είναι το πλαίσιο των έργων του. Είναι το ίδιο το έργο.

Δεν χρειάζεται να δεις όλη την έκθεση. Χρειάζεται να της δώσεις τον χρόνο σου.

Η επόμενη κουβέντα μας ήταν ίσως εκείνη που άλλαξε εντελώς τον τρόπο με τον οποίο έβλεπα όσα ακολουθούσαν. «Ξέρεις», μου λέει η Ελεάννα, «ο περισσότερος κόσμος ρωτά πόση ώρα χρειάζεται η επίσκεψη». Πριν προλάβω να απαντήσω, συνεχίζει. «Η σωστή ερώτηση δεν είναι πόση ώρα θα μείνεις. Είναι πώς θα περάσεις αυτόν τον χρόνο». Σκέφτομαι ότι έχει δίκιο. Η έκθεση δεν είναι μεγάλη. Δεν αποτελείται από δεκάδες έργα που σε κατακλύζουν. Υπάρχουν έντεκα ενότητες, επιλεγμένες προσεκτικά ώστε να αφηγούνται τη διαδρομή ενός από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της video art. «Δεν θέλαμε ο επισκέπτης να κουραστεί», μου εξηγεί. «Θέλαμε να έχει χώρο να σταθεί». Και τότε μου αποκαλύπτει κάτι που με εντυπωσιάζει.

«Υπάρχουν έργα όπου ένα πραγματικό λεπτό έχει επιμηκυνθεί στα ογδόντα πέντε».

«Ογδόντα πέντε;».

«Ναι. Ο Viola διαστέλλει τον χρόνο. Δεν τον χρησιμοποιεί όπως τον χρησιμοποιούμε εμείς στην καθημερινότητα».

Ξαφνικά συνειδητοποιώ ότι εδώ μέσα δεν έχει σημασία να προλάβεις να τα δεις όλα. Έχει σημασία να αφήσεις έστω ένα έργο να σε συναντήσει.

Τρεις γυναίκες. Δέκα λεπτά. Και ένα συναίσθημα που αλλάζει συνεχώς.

Σταματάμε μπροστά στο The Greeting. Με την πρώτη ματιά μοιάζει σχεδόν απλό. Τρεις γυναίκες συναντιούνται. Τίποτα περισσότερο. «Αυτό το περιστατικό, στην πραγματική ζωή, διαρκεί περίπου σαράντα πέντε δευτερόλεπτα», μου λέει η Ελεάννα. «Εδώ όμως γίνεται δέκα λεπτά». Αρχίζω να παρακολουθώ. Ξαφνικά βλέπω πράγματα που δεν θα μπορούσα ποτέ να αντιληφθώ σε κανονικό χρόνο. Ένα βλέμμα που αλλάζει. Ένα χέρι που σφίγγει. Μια ανεπαίσθητη αμηχανία. Τον αέρα που περνά μέσα από τα υφάσματα.

Κυρίως όμως, βλέπω τα συναισθήματα να γεννιούνται μπροστά στα μάτια μου. «Στην πραγματική ζωή», μου λέει, «όλα αυτά χάνονται γιατί συμβαίνουν πολύ γρήγορα». Τη διακόπτω. «Είναι εντυπωσιακό... Μόνο από τις εκφράσεις αρχίζω να φαντάζομαι τι μπορεί να συζητούν μεταξύ τους».

Γυρίζει και χαμογελά. «Αυτό ακριβώς ήθελε ο Viola. Να μη σου δώσει την ιστορία. Να σε κάνει να τη δημιουργήσεις εσύ». Και τότε καταλαβαίνω ότι τα έργα του δεν ζητούν απλώς να τα παρακολουθήσεις, αλλά σου ζητούν να συμμετέχεις.

Όταν ένα λεπτό γίνεται ογδόντα πέντε

Αφήνουμε πίσω μας το The Greeting και προχωράμε προς ένα άλλο έργο. Από μακριά μοιάζει σχεδόν με φωτογραφία. Τρεις ανθρώπινες μορφές. Σχεδόν ακίνητες. Πλησιάζω περισσότερο. «Είναι βίντεο;» ρωτάω αυθόρμητα. Η Ελεάνα γελά. «Ναι. Και αυτό είναι το εντυπωσιακό». Μου εξηγεί πως πρόκειται για ένα έργο όπου μία πραγματική στιγμή διάρκειας περίπου ενός λεπτού έχει επιμηκυνθεί στα 85 λεπτά. Ογδόντα πέντε λεπτά.

Στην αρχή δυσκολεύομαι ακόμη και να αντιληφθώ ότι υπάρχει κίνηση. Και μετά... Βλέπω ένα βλέφαρο να κατεβαίνει ελάχιστα. Μια μικρή σύσπαση στο στόμα. Μια ανάσα. Ένα βλέμμα που σχεδόν ανεπαίσθητα αλλάζει. «Οι τρεις μορφές περνούν διαδοχικά από διαφορετικές συναισθηματικές καταστάσεις», μου εξηγεί η Ελεάννα. «Φόβο, θυμό, λύπη, χαρά. Επειδή όμως όλα εξελίσσονται τόσο αργά, έχεις τη δυνατότητα να παρατηρήσεις όλες εκείνες τις μικροσκοπικές μεταβάσεις που στην καθημερινή ζωή δεν προλαβαίνουμε ποτέ να δούμε».

Στέκομαι για λίγο χωρίς να μιλάω. Δεν παρακολουθώ πλέον ένα έργο. Παρακολουθώ ένα ανθρώπινο πρόσωπο να αλλάζει. Και συνειδητοποιώ ότι, αν αυτό συνέβαινε μπροστά μου στην πραγματική ζωή, πιθανότατα δεν θα το είχα προσέξει ποτέ.

«Το ωραίο με τον Bill Viola», μου λέει, «είναι ότι δεν σε πιέζει να μείνεις μέχρι το τέλος. Μπορείς να φύγεις, να επιστρέψεις μετά από μισή ώρα ή ακόμη και μία άλλη μέρα. Το έργο θα βρίσκεται σε διαφορετικό σημείο και η εμπειρία θα είναι διαφορετική». Κάπου εκεί σκέφτομαι πόσο σπάνιο είναι σήμερα κάτι να μην καταναλώνεται με την πρώτη.

Το νερό δεν είναι απλώς ένα στοιχείο. Είναι μια ολόκληρη γλώσσα.

Όσο προχωρούσαμε στην έκθεση, παρατηρώ ότι υπάρχει ένα στοιχείο που επανέρχεται διαρκώς. Το νερό. Άλλοτε σαν βροχή. Άλλοτε σαν ποτάμι. Άλλοτε σαν θάλασσα. Άλλοτε σαν ένας τόπος ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

«Υπάρχει κάποιος λόγος που εμφανίζεται σχεδόν παντού;» τη ρωτάω. Η απάντησή της με εκπλήσσει. «Όπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος ο Bill Viola, όταν ήταν παιδί έπεσε από μια βάρκα σε μια λίμνη. Δεν ήξερε να κολυμπά. Θα περίμενε κανείς ότι αυτή θα ήταν μια τραυματική εμπειρία. Εκείνος όμως περιγράφει κάτι εντελώς διαφορετικό. Όταν βρέθηκε στον βυθό, δεν πανικοβλήθηκε. Αντίθετα, μαγεύτηκε από την ησυχία, από τον τρόπο που κινούνταν το φως και από το πώς ο χρόνος έμοιαζε να κυλά διαφορετικά. Αυτή η εμπειρία τον ακολούθησε σε όλη του τη ζωή». Ξαφνικά όλα αρχίζουν να αποκτούν νόημα.

Οι άνθρωποι που κοιμούνται στον βυθό

Λίγο πιο μέσα συναντάμε το The Dreamers. Επτά άνθρωποι βρίσκονται βυθισμένοι στο νερό. Ακίνητοι. Στην πρώτη ματιά αναρωτιέσαι αν είναι ζωντανοί ή νεκροί. Έπειτα βλέπεις μικρές φυσαλίδες να ανεβαίνουν προς την επιφάνεια. Αναπνέουν. Κοιμούνται. Ή ίσως ονειρεύονται. «Ο Bill Viola αφήνει πάντα αυτό το όριο ανοιχτό», μου εξηγεί η Ελεάννα. «Δεν τον ενδιαφέρει να απαντήσει αν πρόκειται για ύπνο ή για θάνατο. Τον ενδιαφέρει ο χώρος ανάμεσα στις δύο καταστάσεις».

Στέκομαι για αρκετή ώρα μπροστά στο έργο. Εκεί αντιλαμβάνομαι κάτι που δεν είχα καταλάβει ούτε την πρώτη ούτε τη δεύτερη φορά που επισκέφθηκα την έκθεση. Η ησυχία εδώ μέσα δεν είναι απουσία ήχου, αλλά μέρος της εμπειρίας. Και ίσως γι' αυτό, όσο περισσότερο μένεις, τόσο πιο πολύ ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στο κέντρο της Λεμεσού. Ξεχνάς το κινητό. Τις ειδοποιήσεις. Τη βιασύνη. Για λίγα λεπτά, υπάρχει μόνο το έργο κι εσύ.

Οι φωνές που δεν ακούγονται ποτέ

Πριν ολοκληρώσουμε την περιήγησή μας, η Ελεάννα με οδηγεί μπροστά στο έργο που έδωσε και το όνομά του σε ολόκληρη την έκθεση. Unspoken. Δύο πρόσωπα, καμία λέξη, καμία κραυγή, κι όμως, μέσα σε λίγα λεπτά, νιώθεις ότι έχεις ακούσει περισσότερα απ' όσα θα μπορούσε να σου πει ένας ολόκληρος διάλογος. «Βλέπεις;» μου λέει χαμηλόφωνα. «Περνούν από πόνο, φόβο, θυμό, απόγνωση... αλλά δεν ακούγεται ούτε μία λέξη».

Στέκομαι απέναντι από τις δύο μορφές. Σκέφτομαι πόσες φορές οι άνθρωποι γύρω μας κάνουν ακριβώς το ίδιο. Χαμογελούν. Συνεχίζουν τη μέρα τους. Πηγαίνουν στη δουλειά. Επιστρέφουν σπίτι. Κι όμως, μέσα τους μπορεί να φωνάζουν χωρίς να ακούγεται ούτε ένας ήχος.

Όταν μια κρίση μάς κάνει όλους ίσους

Η τελευταία στάση της ξενάγησης είναι μπροστά στο έργο The Raft. Μια ομάδα ανθρώπων περιμένει. Δεν γνωρίζονται μεταξύ τους. Διαφορετικές ηλικίες. Διαφορετικές καταγωγές. Διαφορετικές ζωές. Σχεδόν δεν κοιτάζει ο ένας τον άλλον. Θα μπορούσε να είναι μια οποιαδήποτε στάση λεωφορείου και ξαφνικά, χωρίς καμία προειδοποίηση, τα πάντα αλλάζουν. Μια αόρατη δύναμη τούς χτυπά. Το νερό εισβάλλει με ορμή και τα σώματα εκτοξεύονται. Οι άνθρωποι, που πριν από λίγα δευτερόλεπτα αγνοούσαν ο ένας τον άλλον, αρχίζουν να κρατιούνται μεταξύ τους για να μην πέσουν. «Αυτό είναι το ερώτημα που θέτει ο Viola», μου λέει η Ελεάννα. «Τι κάνουμε όταν έρχεται μια κρίση»; Δεν περιμένει να απαντήσω, η απάντηση βρίσκεται ήδη μπροστά μας. Εγώ, πάλι, βλέπω και κάτι ακόμη, τη ματαιότητα. Το πόσο μικρές μοιάζουν ξαφνικά όλες οι καθημερινές μας αγωνίες όταν κάτι ανατρέπει τα πάντα μέσα σε ένα δευτερόλεπτο, Της το λέω και χαμογελά. «Αυτό είναι και το πιο όμορφο με τα έργα του Bill Viola. Δεν σου λέει ποτέ τι πρέπει να σκεφτείς. Αφήνει χώρο για να βρεις τη δική σου ερμηνεία».

Η δεύτερη επίσκεψη αξίζει περισσότερο από την πρώτη

Όταν ολοκληρώνεται η ξενάγηση, συνειδητοποιώ ότι στη δεύτερη επίσκεψή μου, είδα την έκθεση διαφορετικά. Όχι γιατί έμαθα περισσότερα για τον Bill Viola, αλλά γιατί έμαθα να παρατηρώ διαφορετικά. Έφυγα από το PSI Foundation με πολύ λιγότερες απαντήσεις απ' όσες περίμενα, και πολύ περισσότερες σκέψεις.

Η μεγαλύτερη ανακάλυψη, όμως, ήταν άλλη: Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις από σύγχρονη τέχνη για να συγκινηθείς από αυτήν την έκθεση, δεν χρειάζεται καν να ξέρεις ποιος ήταν ο Bill Viola. Χρειάζεται μόνο να κάνεις κάτι που σχεδόν όλοι μας έχουμε ξεχάσει, να αφήσεις για λίγο το κινητό στην τσέπη και να σταματήσεις, να παρατηρήσεις και να αφιερώσεις χρόνο. Γιατί, τελικά, αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο έργο του Bill Viola, το ότι μας θύμισε ότι ο χρόνος δεν είναι κάτι που απλώς περνά, αλλά κάτι που πρέπει να βιώνεται.

INFO

Bill Viola: Unspoken

PSI Foundation, Συνεργατισμού 27, Λεμεσός

Η είσοδος και η ξενάγηση είναι δωρεάν, απαιτείται ηλεκτρονική κράτηση στο psi.art 

Η έκθεση διαρκεί έως την 1η Αυγούστου 2026.