Στο Ρότερνταμ, ακόμη και η αναμονή πίσω από ένα απορριμματοφόρο μπορεί να οδηγήσει σε ένα ποίημα. Στις πλευρές των οχημάτων καθαριότητας είναι γραμμένοι στίχοι από έργα Ολλανδών και ξένων ποιητών. Κυκλοφορούν έτσι στις γειτονιές εδώ και 38 χρόνια, ανάμεσα σε κάδους, ποδήλατα και περαστικούς. Από την Τρίτη 13 Οκτωβρίου, αυτή η παράξενη συνήθεια ανήκει επισήμως στο ολλανδικό Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Ο Paul Keijzer ξέρει καλά τι μπορεί να συμβεί όταν οδηγείς ένα φορτηγό με ποίηση στο πλάι. Εργάζεται στην υπηρεσία καθαριότητας από το 1988, τη χρονιά που ξεκίνησε η πρωτοβουλία, και έχει περάσει από τέσσερα διαφορετικά οχήματα με στίχους. Οι αντιδράσεις δεν είναι πάντα οι ίδιες. Άνθρωποι σταματούν για να διαβάσουν, άλλοι του λένε ότι δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνουν οι λέξεις. Ο ίδιος άρχισε κάποια στιγμή να γράφει δικές του ποιητικές φράσεις. «Ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο βιασύνη και λίγη ποίηση σου χαρίζει μια στιγμή ηρεμίας», λέει. Στο τωρινό του απορριμματοφόρο διαβάζει κανείς έναν στίχο της Neeltje Maria Min: «Όσο πιο πίσω κοιτάζω, τόσο πιο σφιχτός γίνεται ο κόμπος του χρόνου».

Η ιδέα γεννήθηκε από μια απλή διαπίστωση: κάθε χρόνο, ποιητές από όλο τον κόσμο έρχονταν στο Poetry International Festival και, όταν έφευγαν, η παρουσία τους χανόταν από την πόλη. Ο Ολλανδός εικαστικός Hans Abelman πρότεινε οι στίχοι να μείνουν εκεί όπου όλοι θα μπορούσαν να τους συναντήσουν, στις μεγάλες πλευρές των δημοτικών οχημάτων. Στις 27 Ιανουαρίου 1988, δώδεκα καινούργια απορριμματοφόρα παρουσιάστηκαν με ποιήματα πάνω τους. Τα αποκαλυπτήρια είχαν μέχρι και ελικόπτερο και πυροτεχνήματα.

Το πρόγραμμα ονομάστηκε «Het gedicht is een bericht», δηλαδή «Το ποίημα είναι ένα μήνυμα», από στίχο του ποιητή Jules Deelder. Είναι ο μόνος που επιστρέφει κάθε χρόνο σε κάποιο όχημα. Έκτοτε, εκατοντάδες στίχοι έχουν ταξιδέψει στους δρόμους. Όταν η δημοτική υπηρεσία πρόκειται να παραλάβει νέα απορριμματοφόρα ή οχήματα οδοκαθαρισμού, ειδοποιεί το Poetry International, που αναλαμβάνει να διαλέξει τα επόμενα ποιήματα. Η συλλογή ανανεώνεται χωρίς να χρειάζεται ούτε αίθουσα έκθεσης ούτε εισιτήριο.

Η επίσημη αναγνώριση αφορά αυτήν τη ζωντανή παράδοση και τους ανθρώπους που τη συνεχίζουν, όχι την ένταξη των φορτηγών σε κάποια μουσειακή συλλογή. Όπως σημείωσε η αρμόδια αντιδήμαρχος Joan Nunnely, ένας στίχος μπορεί να σου μείνει στο μυαλό για όλη την υπόλοιπη ημέρα. Στην εκδήλωση της Τρίτης παρουσιάστηκε και νέο ποίημα της Bianca Boer πάνω σε απορριμματοφόρο. Στις φωτογραφίες της ημέρας, δίπλα στους εκπροσώπους του πολιτισμού βρίσκονται οι εργαζόμενοι της καθαριότητας. Είναι κι αυτοί που κράτησαν το πρόγραμμα ζωντανό, πηγαίνοντας τους στίχους από γειτονιά σε γειτονιά.

Η παράδοση εξακολουθεί, μάλιστα, να αλλάζει. Τον Ιούνιο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά όχημα με ποίημα στην ολλανδική νοηματική γλώσσα, έργο των κωφών καλλιτεχνών Sam Onclin και Boaz Blume. Στη μία πλευρά βρίσκεται το γραπτό κείμενο, στην άλλη η απόδοσή του στη νοηματική. Και από το 2016, η Φρανκφούρτη έχει υιοθετήσει μια αντίστοιχη ιδέα με το όνομα «Müll & Poesie».

Στο Ρότερνταμ, οι στίχοι δεν περιμένουν κάποιον να τους αναζητήσει. Περνούν καθημερινά από μπροστά του, πάνω στα οχήματα που κάνουν μία από τις πιο απαραίτητες δουλειές της πόλης.

Με στοιχεία από The Guardian