Κάτω από μια ετοιμόρροπη πέτρινη στοά, ένας βαρκάρης περνά με τη βάρκα του ανάμεσα στα ερείπια. Ψηλότερα, η βλάστηση έχει κατακλύσει ένα μεγαλόπρεπο κτίριο και μια παλιά γέφυρα ενώνει όσα έχουν απομείνει από έναν κόσμο που μοιάζει εγκαταλελειμμένος. Στην όχθη βρίσκονται πεταμένα ένας τροχός και μια ξύλινη σανίδα. Είναι μια μικρή σκηνή καθημερινής ζωής μέσα σε ένα τοπίο φθοράς, αποτυπωμένη με πένα και καφέ μελάνι πριν από περίπου 275 χρόνια. Η πόλη δεν υπήρξε ποτέ. Ο ζωγράφος της, όμως, ήταν ένας από τους διασημότερους δημιουργούς πραγματικών αστικών τοπίων στην ιστορία της τέχνης.

Το άγνωστο μέχρι σήμερα σχέδιο του Καναλέτο (Giovanni Antonio Canal, 1697–1768) πρόκειται να δημοπρατηθεί στις 21 Οκτωβρίου από τον βρετανικό οίκο Mallams, στην περιοχή της Οξφόρδης. Το έργο, που φέρει τον περιγραφικό τίτλο Ruins of a Pavilion and an Arcade over the Water («Ερείπια περιπτέρου και στοάς πάνω από το νερό»), χρονολογείται μεταξύ 1746 και 1755 και έχει εκτιμηθεί στις 40.000 έως 60.000 λίρες. Πρόκειται για ένα σχέδιο που δεν είχε καταγραφεί προηγουμένως στη βιβλιογραφία του καλλιτέχνη και παρέμενε επί γενιές στην κατοχή μιας βρετανικής οικογένειας.

Η ιστορία του είναι σχεδόν εξίσου ενδιαφέρουσα με την ίδια την εικόνα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες για την προέλευσή του, το σχέδιο πιθανότατα αποκτήθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα από τον Τσαρλς Μπέρνι τον γνωστό Βρετανό συνθέτη και ιστορικό της μουσικής. Ο Μπέρνι υπήρξε σημαντική φυσιογνωμία της πνευματικής ζωής της γεωργιανής Αγγλίας, ενώ η οικογένειά του συνδέθηκε με τη λογοτεχνία, τη μουσική και τα ταξίδια. Το έργο πέρασε από τους απογόνους του μέχρι σήμερα, χωρίς να εμφανιστεί στη διεθνή αγορά τέχνης.

Στην πίσω πλευρά του χαρτιού υπάρχει μάλιστα μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επιγραφή: «a Present from Sig Canal d Canaletti». Η σημείωση υποδηλώνει ότι το σχέδιο είχε δοθεί αρχικά ως δώρο από τον ίδιο τον Καναλέτο, χωρίς ωστόσο να γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος ήταν ο πρώτος παραλήπτης του. Η παρουσία του στην οικογένεια Μπέρνι και η επιγραφή προσθέτουν ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία των σχέσεων του Ιταλού ζωγράφου με τους Βρετανούς συλλέκτες του 18ου αιώνα.

Η αυθεντικότητα του έργου έχει επιβεβαιωθεί από τον ειδικό στον Καναλέτο Τσαρλς Μπέντινγκτον. Οι ερευνητές θεωρούν πιθανό ότι πρόκειται για προπαρασκευαστικό σχέδιο, το οποίο ο καλλιτέχνης είχε παρουσιάσει σε κάποιον υποψήφιο αγοραστή πριν δημιουργήσει έναν αντίστοιχο πίνακα. Η σχέση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή ένα ζωγραφικό έργο με την ίδια σύνθεση είχε εμφανιστεί σε δημοπρασία του Christie's στο Λονδίνο το 1995, όπου πουλήθηκε έναντι 380.000 λιρών.

Ο Καναλέτο είναι γνωστός κυρίως για τις εντυπωσιακές απόψεις της Βενετίας, με τις εκκλησίες, τα κανάλια, τις πλατείες και τα παλάτια της να αποδίδονται με εξαιρετική ακρίβεια. Τα έργα του υπήρξαν περιζήτητα στους εύπορους Βρετανούς ταξιδιώτες του Grand Tour, που ήθελαν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους με μια εικόνα των πόλεων που είχαν επισκεφθεί. Αργότερα, όταν ο ίδιος εγκαταστάθηκε στην Αγγλία, ζωγράφισε αντίστοιχα τοπία του Λονδίνου, αποτυπώνοντας τις γέφυρες, τον Τάμεση και τα μεγάλα δημόσια κτίρια της πόλης.

Παράλληλα, όμως, ο ζωγράφος είχε αναπτύξει μια πολύ διαφορετική πλευρά του έργου του. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1730 δημιουργούσε capricci, αρχιτεκτονικές φαντασίες όπου πραγματικά και επινοημένα κτίσματα συνδυάζονταν σε τοπία που δεν αντιστοιχούσαν σε κανέναν συγκεκριμένο τόπο. Ο θεατής μπορούσε να αναγνωρίσει μια αρχαία στοά, μια αναγεννησιακή πρόσοψη ή μια γέφυρα που έμοιαζε οικεία, αλλά δεν θα μπορούσε να εντοπίσει τη σύνθεση σε κάποιον χάρτη.

Το είδος αυτό είχε αναπτυχθεί στην ιταλική τέχνη ήδη από τον 17ο αιώνα, όμως ο Καναλέτο υπήρξε ένας από τους ζωγράφους που του έδωσαν ιδιαίτερη σημασία. Τα ερείπια, οι μεγάλες προοπτικές, τα παιχνίδια του φωτός και οι μικροσκοπικές ανθρώπινες μορφές τού επέτρεπαν να δημιουργεί εικόνες με την πειστικότητα μιας πραγματικής πόλης και την ελευθερία μιας θεατρικής σκηνής. Ο πατέρας του, Μπερνάρντο Κανάλ, εργαζόταν ως σκηνογράφος, και ο ίδιος είχε ασχοληθεί στα νεανικά του χρόνια με τη ζωγραφική σκηνικών για το θέατρο.

Οι ιστορικοί της τέχνης έχουν προτείνει διαφορετικές εξηγήσεις για το ενδιαφέρον του στα φανταστικά τοπία. Η αυξανόμενη γοητεία που ασκούσαν τα αρχαία ερείπια στους Ευρωπαίους συλλέκτες, οι αλλαγές στην ταξιδιωτική αγορά της Βενετίας και η εμπειρία του από τη σκηνογραφία είναι μερικές από αυτές. Σε κάθε περίπτωση, τα *capricci* έδιναν στον Καναλέτο την ευκαιρία να απομακρυνθεί από την υποχρέωση της πιστής απεικόνισης και να κατασκευάσει έναν κόσμο σύμφωνα με τους δικούς του κανόνες.

Το σχέδιο που εμφανίζεται τώρα στην Αγγλία ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Η μεγαλοπρεπής αρχιτεκτονική έχει αρχίσει να καταρρέει, η φύση επιστρέφει πάνω στις πέτρες και το νερό διασχίζει ένα τοπίο που μοιάζει να έχει χάσει την παλιά του σημασία. Κι όμως, ο μικρός βαρκάρης εξακολουθεί να περνά κάτω από τη γέφυρα. Η ανθρώπινη ζωή συνεχίζεται, σχεδόν αδιάφορη απέναντι στην παρακμή των κτιρίων.

Η εμφάνιση του σχεδίου συμπίπτει με μια περίοδο έντονου ενδιαφέροντος της αγοράς για τον Καναλέτο. Τον Φεβρουάριο του 2026, ο πίνακάς του «Η επιστροφή του Μπουτσίντορο την Ημέρα της Αναλήψεως στη Βενετία» πωλήθηκε στον Christie's για περίπου 32 εκατομμύρια λίρες, σημειώνοντας νέο ρεκόρ για τον καλλιτέχνη. Τα capricci αποτελούν μικρότερο μέρος της παραγωγής του, αλλά έχουν επίσης προσελκύσει σημαντικούς συλλέκτες. Το 1994, μια τέτοια σύνθεση του Καναλέτο είχε φτάσει τα 2,2 εκατομμύρια λίρες σε δημοπρασία στο Λονδίνο.

Η εκτίμηση των 40.000 έως 60.000 λιρών για το νέο σχέδιο αφορά την επικείμενη δημοπρασία και δεν προδικάζει την τελική τιμή του. Η σημασία του, άλλωστε, δεν περιορίζεται στην οικονομική του αξία. Η ανακάλυψη προσθέτει ένα άγνωστο φύλλο στο καταγεγραμμένο έργο του Καναλέτο και προσφέρει μια νέα δυνατότητα να μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο περνούσε από το σχέδιο στη ζωγραφική σύνθεση.

Για περισσότερους από δύο αιώνες, αυτό το μικρό τοπίο παρέμενε στην ίδια οικογενειακή συλλογή, μακριά από τις εκθέσεις και τους καταλόγους των μουσείων. Στις 21 Οκτωβρίου θα εμφανιστεί ξανά δημόσια, διεκδικώντας μια θέση στην ιστορία ενός ζωγράφου που έκανε διάσημες τις εικόνες πραγματικών πόλεων, αλλά αγαπούσε να επινοεί και τις δικές του.


ΠΗΓΗ