Γράφει ο Χρήστος Μιχάλαρος

Φωτογραφίες: Ad Raffaele Bellezza


Τα σημειωματάρια Moleskine αποτέλεσαν τομή στην ανάγκη για έμπνευση και δημιουργία στον σύγχρονο δυτικό κόσμο. Παράξενο, έτσι; Κι όμως. Ταυτίστηκαν με τη δημιουργικότητα ακόμα κι όταν εκείνη (καταχρηστικώς) θέλησε να αναπτύξει κάποιου είδους μονογαμία με την τεχνολογία και τον ψηφιακό κόσμο. Ποιος ξεχνάει το blogging και τα tweets; Για να είμαστε όμως ειλικρινείς με τους εαυτούς μας, δεν είναι μόνο το χαρτί. Δεν είναι καν το χαρτί σε συνδυασμό με το minimal design αυτό που σε θέλγει στα Moleskine. Είναι το όλον. Ένα status που σχεδόν όλοι ποθήσαμε μόλις τα κρατήσαμε για πρώτη φορά στα χέρια μας. Ένα φλερτ με τη βαθύτερη τάση μας για αποτύπωμα. Τα εν λόγω σημειωματάρια, που λέτε, εμφανίστηκαν το 1997 και έκτοτε… πρώτα τα αγοράζουμε και μετά σκεφτόμαστε με τι θα τα γεμίσουμε. Η Maria Sebregondi, η γυναίκα που πρώτη εντόπισε την ανάγκη, συνέλαβε την ιδέα και από τότε ταξιδεύει μαζί μας, μέσα στην τσάντα μας χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, μας μίλησε από καρδιάς σε μια συνέντευξη η οποία από αλλού ξεκίνησε και αλλού κατέληξε. Κατέληξε πάντως σε καλά χέρια.

Γιατί θα ερωτευόταν κάποιος σήμερα ένα χάρτινο σημειωματάριο όπως το Moleskine; Γιατί να αναπτύξει δεσμό μαζί του όταν η ψηφιακή ευκολία και η μαγεία της τεχνητής νοημοσύνης βρίσκονται με άνεση μέσα στα χέρια μας;

Το σημειωματάριο, το χαρτί, ο αναλογικός κόσμος και ο ψηφιακός δεν βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους. Ικανοποιούν διαφορετικές ανάγκες και πάθη, ακόμη και μέσα στην εναλλαγή αναλογικού-ψηφιακού που διαμορφώνει τη ζωή μας. Ζούμε πάντα onlife, όπως λέει ο φιλόσοφος Luciano Floridi. Παλιές και νέες χειρονομίες πλέκονται φυσικά, δημιουργώντας ένα πλουσιότερο και πιο ενδιαφέρον πλέγμα εμπειριών και ανοίγοντας νέες υβριδικές διαδρομές. Η διάκριση ανάμεσα στο online και το offline, ανάμεσα στον εικονικό και τον φυσικό κόσμο, έχει ουσιαστικά διαλυθεί. Ταυτόχρονα, ως αντίδραση στην ομοιομορφία που επιβάλλει ο ψηφιακός κόσμος, βλέπουμε μια αυξανόμενη επιθυμία να ανακτήσουμε τη μοναδικότητα των δικών μας χειρονομιών, το συναισθηματικό και γνωστικό τους βάθος. Ανακαλύπτουμε ξανά τη δύναμη της χειρόγραφης γραφής. Την ικανότητά της να αποκαλύπτει το άτομο μέσα από τη γραφή, να ζωντανεύει με μια νευρική ή αβέβαιη πινελιά την ακριβή διάθεση μιας στιγμής.


Ως μεταφράστρια η ίδια, ποια πιστεύετε ότι μπορεί να είναι η ατόφια ανθρώπινη έννοια που δεν θα μεταφραστεί ποτέ στον κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης;

Δεν είμαι σίγουρη. Ποτέ μη λες ποτέ όταν πρόκειται για την ανθρώπινη πρόοδο. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν ήρθε από τον Άρη (όχι ακόμη!). Δημιουργήθηκε από ανθρώπους. Οι εξαιρετικές της ικανότητες γεννήθηκαν από τα συλλογικά δεδομένα δισεκατομμυρίων ενεργών ανθρώπινων μυαλών. Φυσικά, είμαστε ακόμη μακριά από την πραγματική νοημοσύνη. Η τεχνητή νοημοσύνη, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, δεν διαθέτει υποκειμενική εμπειρία. Μπορεί να προσομοιώσει συναισθήματα, αλλά όχι να τα νιώσει. Μπορεί να περιγράψει τον πόνο, αλλά όχι να υποφέρει. Το κίνητρο και οι αξίες, η ελευθερία και η ευθύνη παραμένουν αμιγώς ανθρώπινα και, σίγουρα, δεν μπορούν να παραχθούν από αλγορίθμους. Η τεχνητή νοημοσύνη, ίσως, μια μέρα μιμηθεί σχεδόν τα πάντα από την ανθρώπινη νοημοσύνη, αλλά δεν θα γίνει ποτέ ένα συνειδητό υποκείμενο που ζει, νιώθει και επιλέγει μέσα στον κόσμο (αυτό το τελευταίο, πρέπει να παραδεχτώ, μού το πρότεινε το ChatGPT!).

Πολλοί αγοράζουν ένα Moleskine… και μετά ψάχνουν τρόπους να το γεμίσουν. Πρόκειται για ένα απίστευτο φαινόμενο. Γιατί θεωρείτε ότι συμβαίνει αυτό και πώς σας κάνει να νιώθετε;

Χάρη στην τεχνολογία, είμαστε μάρτυρες νέων και παράδοξων μορφών κοινωνικοποιημένης οικειότητας, κοινής ταυτότητας και συλλογικής δημιουργικότητας. Ο homo faber ξαναβρίσκει το πάθος για νέες εκφράσεις DIY. Ιδέες που παγιδεύονται στο ψηφιακό δίχτυ γίνονται πηγές έμπνευσης, ανοίγοντας νέους δρόμους για ατομική έκφραση. Είναι στην πραγματικότητα ο ίδιος ο ψηφιακός κόσμος που προσφέρει την ευκαιρία να είμαστε ορατοί, να ανταλλάσσουμε, να μοιραζόμαστε εμπειρίες. Μερικές φορές αυτό μπορεί να είναι αποπροσανατολιστικό, αλλά πιστεύω, επίσης, ότι είναι σημάδι μετάβασης – από ένα τρομερά ναρκισσιστικό παρελθόν σε ένα πιο σχεσιακό μέλλον.


Δίνετε την εντύπωση ενός ανθρώπου που τοποθετεί την έμπνευση πάνω από το χρήμα και το χρήμα κάτω από την ανθρωπότητα. Θα θέλατε να σχολιάσετε;

Το χρήμα έχει σημασία. Μερικές φορές έχει μεγάλη σημασία, ειδικά όταν λείπει. Αλλά είναι το αποτέλεσμα της δουλειάς, όχι η κινητήριος δύναμή της. Το χρήμα είναι το παραγόμενο προϊόν του ταλέντου και της αφοσίωσης, του πάθους και της ευφυΐας που επενδύονται σε αυτό που κάνεις. Δεν ήταν εύκολο να φτάσω στο σημείο όπου θα κέρδιζα αρκετά και ποτέ δεν υποτίμησα καμιά δουλειά που μου επέτρεπε να ζήσω. Ωστόσο, επέμεινα πεισματικά στην ιδέα να κάνω κάτι που έχει νόημα για μένα, κάτι που ευθυγραμμίζεται με τις ιδέες, τις ικανότητες, τις εμπνεύσεις και τις φιλοδοξίες μου. Μερικές φορές μάλιστα αρνήθηκα πιο προσοδοφόρες ευκαιρίες. Σταδιακά ευτυχώς ήρθε και το χρήμα. Αρκετό ώστε να ζήσω καλύτερα και τελικά να αφιερωθώ αποκλειστικά σε μη κερδοσκοπικά πολιτιστικά έργα, όπως κάνω τα τελευταία δέκα χρόνια. Πιστεύω στον πολιτισμό και τη δημιουργικότητα ως δυνάμεις κοινωνικής αλλαγής και νομίζω ότι μπορώ να πω πως αυτή η αρχή καθοδήγησε ολόκληρο το προσωπικό και επαγγελματικό μου ταξίδι. Ακόμη και μια κερδοσκοπική επιχείρηση, όπως η Moleskine, ήταν πάντα για μένα πρωτίστως ένα πολιτιστικό εγχείρημα. Πιστεύω ότι μεγάλο μέρος της επιτυχίας της βρίσκεται ακριβώς εκεί.

Πού και πώς ζείτε, κυρία Sebregondi; Προσπαθώ να φανταστώ την καθημερινότητά σας, τους ρυθμούς και την υφή που μπορεί να έχει η κάθε μέρα σας.

Ζω στο Μιλάνο, σε ένα φωτεινό και γεμάτο βιβλία διαμέρισμα με θέα στο αρχαιολογικό πάρκο της Ρωμαϊκής Αρένας. Είναι μια θέα που μου θυμίζει λίγο τη Ρώμη, την πόλη όπου μεγάλωσα και έζησα για πολλά χρόνια. Ζω με τον σύντροφό μου, με τον οποίο μοιραζόμαστε ενδιαφέροντα, πάθη και ταξίδια. Έχω μια μεγάλη, πολυποίκιλη οικογένεια, παιδιά και εγγόνια διάσπαρτα σε διάφορα μέρη του κόσμου, που φέρνουν μαζί τους φωνές, ήχους, ιδέες και ενέργειες πλούσιες και διαφορετικές. Αγαπώ το περπάτημα, τόσο στην πόλη όσο και στη φύση, ιδιαίτερα στο βουνό. Εδώ και περίπου είκοσι χρόνια κάνω τακτικά pilates, μια άσκηση που βοηθάει στη διατήρηση της ευλυγισίας, της ενεργειακής ισορροπίας και της αρμονίας με ένα σώμα που συνεχώς αλλάζει. Οι υποχρεώσεις μου περιστρέφονται γύρω από το Moleskine Foundation, του οποίου είμαι συνιδρύτρια και πρόεδρος, καθώς και το Terzoluogo Foundation, που επίσης έχω συνιδρύσει και είναι αφιερωμένο σε πολιτιστικά έργα σε όλη τη βόρεια και νότια Ιταλία. Αυτό σημαίνει συχνές συναντήσεις, διά ζώσης και διαδικτυακά, στιγμές σκέψης, μελέτης, συζήτησης, συναντήσεις με συνεργάτες και φορείς. Είμαι, επίσης, ενεργό μέλος ενός πολιτιστικού εγχειρήματος που αναβιώνει ένα ιστορικό χαρτοπωλείο και τυπογραφείο του Μιλάνου, το Bonvini 1909, όπου φιλοξενούμε εργαστήρια γραφής και τυπογραφίας, συνδυάζοντας παλιές και νέες τεχνικές, καθώς και εκθέσεις σύγχρονης γραφιστικής τέχνης, πάντα με επίκεντρο το χαρτί και τον διάλογο ανάμεσα στο αναλογικό και το ψηφιακό. Και φυσικά υπάρχουν οι φιλίες και οι σχέσεις που χρειάζονται φροντίδα, οι εκθέσεις που πρέπει να επισκεφθείς, τα βιβλία που περιμένουν να διαβαστούν, ταινίες, συναυλίες, συνεντεύξεις… Πάντα υπάρχουν πολλά να κάνεις!

Γεννιόμαστε δημιουργικοί ή γινόμαστε; Τι ορίζει αυτό το ένστικτο;

Κάθε άνθρωπος είναι δυνητικά δημιουργικός. Όλοι κρύβουμε μέσα μας πιθανά ταλέντα. Αλλά για να εκφραστεί και να καρποφορήσει η δημιουργικότητα χρειάζεται μια πορεία. Ξεκινά από την περιέργεια, την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, τη μελέτη, τη μάθηση. Η δημιουργικότητα σημαίνει ότι ενεργοποιείς μια συγκεκριμένη διαδικασία, ότι αρχίζεις να δουλεύεις. Απαιτεί ένα σύνολο εργαλείων: γνώση, δεξιότητα και τεχνική. Και για να γνωρίσεις, πρέπει να εξερευνήσεις. Εξερεύνησε, γνώρισε, δημιούργησε. Μια αδιάσπαστη τριάδα που δεν παραπέμπει σε κάποιο μαγικό, ατομικό χάρισμα, αλλά στη συλλογική διάσταση της σκέψης και της πράξης.

Δεν μπορεί, θα έχετε ζηλέψει πράγματα που έχουν κάνει άλλοι…

Συνήθως, οι δημιουργίες και οι επιτυχίες των άλλων μού προκαλούν θαυμασμό και έκπληξη περισσότερο παρά ζήλεια. Δεν τείνω να ανταγωνίζομαι ή να συγκρίνω τον εαυτό μου με άλλους. Προτιμώ να απολαμβάνω την ομορφιά, τη φαντασία και την «αλήθεια» που γεννούν οι άλλοι, αντλώντας έμπνευση και ενέργεια από αυτά για τα δικά μου έργα, παρά να καθοδηγούμαι από μια επιθυμία μίμησης. Δεν είμαι από τη φύση μου ανταγωνιστική. Ως παιδί μεγάλωσα δίπλα σε μια μεγαλύτερη αδελφή γεμάτη καλλιτεχνικά χαρίσματα, λαμπρή στο σχέδιο, στη μουσική και στον χορό, και δεν μπορούσα να συγκριθώ. Αυτό με ώθησε να βρω τον δικό μου δρόμο, να δώσω τον καλύτερο εαυτό μου σε αυτό που ένιωθα ότι μπορούσα να κάνω καλύτερα. Να «συλλαμβάνω» πολιτιστικά έργα, να συνδυάζω διαφορετικές γλώσσες, λόγο, εικόνα και αισθητηριακή εμπειρία, να εξερευνώ νέα πεδία όπου τα όρια γίνονται ελαστικά, η αισθητική γίνεται… συναισθητική, η γνώση γίνεται δημιουργικότητα και η έμπνευση μετατρέπεται σε συγκεκριμένο μετασχηματισμό. Ίσως νιώθω μια μικρή ζήλια για όσους είναι πολύ κοινωνικοί, αυθόρμητοι και άνετοι στο να μιλούν δημόσια. Συνεργάτες και φίλοι που απολαμβάνουν να κάνουν ομιλίες, ενώ η δική μου φύση είναι μάλλον συνεσταλμένη και εσωστρεφής. Η δημόσια ομιλία είναι για μένα περισσότερο καθήκον συνδεδεμένο με τον θεσμικό μου ρόλο, κάτι που αποδέχομαι πρόθυμα, αλλά πάντα με έναν βαθμό προσπάθειας και αμηχανίας.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει τόσο απερίσκεπτα, το Moleskine Foundation επενδύει στην ανθρώπινη δημιουργικότητα. Είναι αυτό, ίσως, το κλειδί για μια καλύτερη ανθρωπότητα;

Ζούμε σε έναν κόσμο συνεχούς και ταχείας αλλαγής, όπου η γνώση και η πληροφορία είναι τα θεμέλια της οικονομίας και η καινοτομία καθοδηγεί το μέλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, η δημιουργικότητα είναι κρίσιμη και πρέπει να την κατανοήσουμε ως μια ατομική και συλλογική πορεία θαρραλέας εξερεύνησης, βαθιάς γνωστικής εμπειρίας και σχεσιακής ενσυναίσθησης. Για να καινοτομήσεις, πρέπει να βγεις έξω από καθιερωμένα σχήματα, να εξερευνήσεις νέες κατευθύνσεις, να εγκαταλείψεις την ιδέα της ανόδου πάνω ή απέναντι από τους άλλους και αντίθετα να αγκαλιάσεις τη διαφορετικότητα, τον πλουραλισμό, τη συνεργασία, την εταιρική σύμπραξη. Τον αγώνα για μια νέα, κοινή ιδέα του μέλλοντος. Σήμερα η δημιουργικότητα είναι πιο επίκαιρη και απαραίτητη από ποτέ. Δεν είναι ένα ευχάριστο, δευτερεύον «συμπλήρωμα», αλλά μια ουσιώδης δύναμη. Μέσα από την πλατφόρμα και το ταμείο Creativity Pioneers επιδιώκουμε να πυροδοτήσουμε ουσιαστικό κοινωνικό μετασχηματισμό, υποστηρίζοντας και συνδέοντας πολιτιστικές και δημιουργικές οργανώσεις που τολμούν να φανταστούν νέους τρόπους οικοδόμησης ενός πιο δίκαιου, συμπεριληπτικού και ισότιμου κόσμου. Είναι ένα όραμα που ενώνει μια συνεχώς αυξανόμενη κοινότητα συνεργατών – ανθρώπους που πιστεύουν, όπως και εγώ, ότι η δημιουργικότητα μπορεί να αποτελέσει μία από τις πιο ισχυρές δυνάμεις της ανθρωπότητας για αλλαγή.