ΠΡΟΣΟΧΗ: Το άρθρο περιέχει σκληρές περιγραφές

Ευχαριστούμε το Cyprus Refugee Council για τη βοήθεια σε κάθε στάδιο αυτού του άρθρου, καθώς και την ψυχολόγο του οργανισμού, κα Τόνια Λοϊζίδου, η οποία παρευρέθηκε στις συνεντεύξεις, συμβάλλοντας στη διασφάλιση ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού πλαισίου για τις γυναίκες που μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους.

«Το αιδοίο μας είναι σαν το λουλούδι. Έτσι το έφτιαξε ο Θεός». Η Hobo μού λέει αυτές τις λέξεις, βλέποντας τη ζωγραφιά με το λουλούδι που έφτιαξε η μικρή της κόρη, η Μπριάνα, η οποία, όσο μιλάμε, ζωγραφίζει σε ένα τετράδιο. Η Hobo κοιτά τώρα την κόρη της και ξέρει ότι εδώ είναι ασφαλής. Το δίχρονο κορίτσι με τα μαύρα μαλλιά, πλεγμένα σε λεπτά κοτσιδάκια, περιφέρεται στον χώρο ή ζωγραφίζει. Κάποια στιγμή αρχίζει να βαριέται. Την πλησιάζω, κάθομαι στα γόνατά μου για είμαστε στο ίδιο ύψος και αυτή παίζει με τα μαλλιά μου που, σε αντίθεση με τα δικά της, είναι μακριά και ξανθιά και μάλλον της κάνουν εντύπωση. Χαϊδεύω κι εγώ τα δικά της κι εκεί, σ’ ένα μικρό δωμάτιο –ανάμεσα σε δάκρυα, σιωπές, ζωγραφιές με λουλούδια και ήλιους, υγρά χαρτομάντηλα και μερικές αγκαλιές– αισθάνομαι να μας ενώνει εκείνο το πανάρχαιο νήμα που συνδέει όλες τις γυναικείες υπάρξεις.

Η Hobo και η Μ. είναι δύο γυναίκες επιζήσασες από τη Σομαλία που υποβλήθηκαν σε ακρωτηριασμό των γεννητικών τους οργάνων (ΑΓΓΟ-ακρωνύμιο για τον «Ακρωτηριασμό Γυναικείων Γεννητικών Οργάνων») – μια πρακτική που αναγνωρίζεται διεθνώς ως παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αποτελώντας, παράλληλα, μία από τις πιο σκληρές μορφές βίας προς τις γυναίκες.

Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Δικτύου «End FGM» εκτιμάται ότι περίπου 1301 γυναίκες και κορίτσια που ζουν στην Κύπρο έχουν υποστεί την πρακτική, ενώ περίπου 132 κορίτσια θεωρείται ότι βρίσκονται σε κίνδυνο να την υποστούν. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχει εθνικό μητρώο, στο οποίο να συγκεντρώνονται οι υποθέσεις ΑΓΓΟ στην Κύπρο, ενώ ανεπίσημα στοιχεία συλλέγονται από το Γυναικολογικό και Παιδιατρικό Τμήμα του Νοσοκομείου Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ΙΙΙ.

Διαβάζοντας για την πρακτική, έπεσα πάνω σε ένα ρητό από τη Σομαλία. «Τρεις φορές πονάει η αγάπη: μία όταν σε κόβουν, μία όταν παντρεύεσαι και μία όταν γεννάς». Σκέφτομαι πόσο παράδοξο είναι να συνδέεις την αγάπη με μια τόσο οδυνηρή εμπειρία, αλλά η Hobo μού εξηγεί πως για τα κορίτσια της φυλής της αυτή είναι η προδιαγεγραμμένη τους πορεία. Η ίδια θυμάται και τις τρεις φορές που τη σημάδεψαν ανεξίτηλα. Τα θυμάται όλα· πολύ καθαρά. Τη γυναίκα με το μεγάλο ψαλίδι –δεν ξέρει αν ήταν τόσο μεγάλο ή αν στα μικρά της μάτια φάνταζε έτσι– που στα τρυφερά, επτά της χρόνια την «έκοψε». Τον ίδιο πόνο την πρώτη νύχτα του γάμου και έπειτα τη γέννηση του πρώτου της παιδιού, εδώ στην Κύπρο. Θυμάται ακόμη την έκπληξη του γιατρού στο Μακάρειο νοσοκομείο που δεν είχε ξαναδεί κάτι τέτοιο.

Όταν έφτασε στη χώρα μας, πριν από 10 χρόνια, κυοφορούσε ένα κοριτσάκι, το οποίο, αν δεν δραπέτευε από τη χώρα, θα βίωνε ό,τι βίωσε και η ίδια. Ήξερε πως ακόμα κι αν δεν το ενέκρινε, δεν θα μπορούσε να αποτρέψει την «εγχείρηση» – έτσι την αποκαλεί. «Θα την κάνουν έτσι κι αλλιώς. Μπροστά σου. Οι γυναίκες δεν έχουμε φωνή», μου λέει. Όσες τολμήσουν να αρνηθούν την πρακτική στιγματίζονται και περιθωριοποιούνται, συχνά υφίστανται σωματική και ψυχολογική κακοποίηση και αντιμετωπίζονται ως παρίες. Η Μελίνα, χάρη στη γενναία απόφαση της μητέρας της, φοιτά πλέον στην τρίτη τάξη του δημοτικού και μεγαλώνει ευτυχισμένη στην Κύπρο, μπορώντας να ονειρεύεται ένα μέλλον που στη χώρα καταγωγής της δεν θα ήταν ποτέ εφικτό.

Οι ιστορίες της Hobo και της Μ. είναι σπαρακτικές όπως και τόσων άλλων γυναικών που γεννιούνται και μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα, όπου οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα προς πώληση ή εκμετάλλευση, χωρίς καμία δυνατότητα αυτοδιάθεσης του σώματός τους. Στη Σομαλία το να γεννηθείς κορίτσι είναι μια αέναη δοκιμασία που ξεκινά από τη στιγμή της σύλληψης μέχρι τον θάνατο. Σε μια χώρα που εδώ και δεκαετίες βιώνει ένοπλες συγκρούσεις και πολιτική αστάθεια, η βία κατά των γυναικών επιτείνεται. Το γυναικείο σώμα είναι και αυτό ένα πεδίο μάχης όπου τον απόλυτο έλεγχο έχουν οι άντρες – ο πατέρας, ο αδερφός και, αργότερα, ο σύζυγος.

Η Σομαλία είναι, επίσης, μία από τις πολλές χώρες, στις οποίες ο ΑΓΓΟ είναι εξαιρετικά διαδεδομένος. Παρότι απαγορεύεται από τη νομοθεσία της χώρας, η πρακτική παραμένει σε ισχύ, τροφοδοτούμενη από γενιά σε γενιά, ως μέρος της κουλτούρας και της θρησκείας. Συχνά θεωρείται τελετουργικό ενηλικίωσης ή μετάβασης που επιβεβαιώνει τη θέση των κοριτσιών στην κοινωνία και την ετοιμότητά τους να παντρευτούν, εξασφαλίζοντας, παράλληλα, την προγαμιαία παρθενία τους. Πραγματοποιείται συνήθως από γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας χωρίς καμία ιατρική επίβλεψη, με αυτοσχέδια μέσα και με ανύπαρκτους κανόνες υγιεινής. Πολλά κορίτσια μπορεί ακόμα και να πεθάνουν λόγω της μεγάλης απώλειας αίματος ή εξαιτίας επακόλουθης μόλυνσης.

«Εκείνη τη μέρα με ξύπνησε η θεία μου, πολύ νωρίς το πρωί, γύρω στις έξι. Αυτή με μεγάλωνε. Ήταν και άλλες γυναίκες στο σπίτι. Με έβαλαν να ξαπλώσω στο πάτωμα. Η θεία μου μού κρατούσε τα χέρια για να παραμείνω ακίνητη. Άλλες δύο γυναίκες μού κρατούσαν ανοιχτά τα πόδια. Η γυναίκα που θα έκανε τη διαδικασία, πήρε ένα ψαλίδι, χωρίς καν να το απολυμάνει, και με έκοψε». Πριν συμβεί στην ίδια, η Hobo το είχε ακούσει να συμβαίνει και σε άλλα κορίτσια στη γειτονιά της. Είναι, άλλωστε, μια πρακτική που συζητείται ανοιχτά στις τοπικές κοινωνίες ως κάτι φυσικό, χωρίς να επιφέρει ποτέ διώξεις ή καταδίκες.

«Θυμάμαι το αίμα μου παντού. Τους φριχτούς πόνους. Έκλαιγα με λυγμούς. Ο πόνος συνεχίστηκε για πολλές μέρες. Δεν μπορούσα ούτε να πάω στην τουαλέτα. Όταν είδα πρώτη φορά περίοδο, επανήλθε ο ίδιος πόνος και μετά κάθε φορά που έβλεπα περίοδο». Η Hobo υπέστη ακρωτηριασμό τύπου ΙΙΙ –την πιο σοβαρή μορφή– που περιλαμβάνει αφαίρεση των μεγάλων (εξωτερικών) χειλέων και στένεμα του κολπικού ανοίγματος με συρραφή, αφήνοντας μόνο μια μικρή οπή για την έξοδο των ούρων και της εμμήνου ρύσεως. Μού εξηγεί ότι, ακριβώς, επειδή είχε παραμείνει μόνο αυτή η μικρή «δίοδος», ο πόνος επανερχόταν δριμύς σε κάθε της περίοδο.

«Στα 14 μου με πάντρεψαν με έναν άντρα. Με πούλησαν, ουσιαστικά, “κοστολογώντας” με για μερικά, ελάχιστα χρήματα. Και, αφού παντρεύτηκα, μια άλλη γυναίκα έπρεπε να κόψει αυτές τις αρχικές ραφές, για να ανοίξει η περιοχή και να μπορέσω να έχω σεξουαλικές επαφές ώστε να μείνω έγκυος. Εννοείται ότι ο σκοπός ήταν να γεννήσω παιδιά. Η απόλαυση στο σεξ είναι ανύπαρκτη, δεν νιώθεις τίποτα. Δύο φορές το ίδιο μαρτύριο. Θα το περιέγραφα ως εξής: είναι σαν να σκοτώνεις κάποιον, αλλά να είναι καταδικασμένος να συνεχίζει να αναπνέει. Ακόμα και τα ζώα έχουν καλύτερη ζωή».

Στην Κύπρο βρήκε στήριξη, αγάπη και μια μεγάλη αγκαλιά. Πλέον νιώθει ελεύθερη, έχει βγάλει το χιτζάμπ και κοιτάζει το μέλλον με ελπίδα. Αγαπά την Κύπρο και είναι ευγνώμων για όσα έχει εδώ. Παντρεύτηκε έναν άντρα από το Καμερούν, τον οποίο επέλεξε η ίδια, και απέκτησαν δύο παιδιά, τον τετράχρονο Μπράιαν και τη μικρή Μπριάνα. Το τραύμα είναι, φυσικά, υπαρκτό, αλλά το θεραπεύει λίγο λίγο με τη βοήθεια και ενός ψυχολόγου.

«Τώρα μπορώ να λέω “όχι”». Με κοιτάζει στα μάτια και συνεχίζει. «Ξέρεις τι είναι να μπορείς να λες “όχι”; Στη Σομαλία δεν ήξερα καν αυτήν τη λέξη, εδώ την έμαθα. Εδώ είμαι αυτόνομη, ανεξάρτητη, έχω τον έλεγχο της ζωής μου. Έχω επιλογή. Μπορώ να περπατάω στον δρόμο χωρίς να φοβάμαι. Είμαι ασφαλής, εγώ και τα παιδιά μου».

Η Hobo μού λέει ότι θέλει να μοιραστεί την ιστορία της για να δώσει ελπίδα και σε άλλες γυναικείες υπάρξεις. Άλλωστε και η ίδια, στην πορεία της ζωής της, άντλησε δύναμη από άλλες γυναίκες που πριν από αυτήν βρήκαν το θάρρος να μοιραστούν τη δική τους ιστορία. «Αυτό είναι το όνομά μου, το πρόσωπό μου και η ιστορία μου. Δεν φοβάμαι ούτε ντρέπομαι πια να τη μοιραστώ. Αυτό είναι το σώμα μου. Και αυτή είμαι εγώ. Δεν ξέρω αν είμαι όσο δυνατή φαίνομαι, αλλά, σίγουρα, έχω φωνή και επιλογή. Και αυτό είναι κάτι, αγάπη μου».

Οι ιστορίες της Hobo και της Μ. δεν είναι εξαίρεση· είναι ο κανόνας. Υπολογίζεται ότι 230 εκατ. κορίτσια σε όλο τον κόσμο έχουν υποστεί ακρωτηριασμό των γεννητικών τους οργάνων, ενώ περίπου 4,5 εκατ. κορίτσια, μεταξύ των οποίων πολλά κάτω των 5 ετών, κινδυνεύουν να υποβληθούν στην πρακτική την τρέχουσα χρονιά (σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ). Η πρακτική εφαρμόζεται κυρίως σε 30 χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, σε ορισμένες με ποσοστά που ξεπερνούν το 90% των γυναικών. Ωστόσο, δεν περιορίζεται εκεί. Εμφανίζεται και σε κοινότητες μεταναστών στην Ευρώπη, ενώ κορίτσια συχνά στέλνονται στις χώρες καταγωγής τους για να υποβληθούν στην «τελετή» και μετά να επιστρέψουν.

Στην Κυπριακή Δημοκρατία η πρακτική απαγορεύεται ρητά από τον νόμο, ενώ η Εθνική Στρατηγική για την Πρόληψη και Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών προβλέπει συγκεκριμένα μέτρα για την προστασία μεταναστριών θυμάτων. Παρ’ όλα αυτά, το Μεσογειακό Ινστιτούτο Μελετών Κοινωνικού Φύλου επεσήμανε, με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μηδενικής Ανοχής στον ΑΓΓΟ (6 Φεβρουαρίου), ότι παραμένουν σημαντικά κενά μεταξύ σχεδιασμού και εφαρμογής, ιδιαίτερα ως προς τη θεσμοθέτηση υπηρεσιών, την επάρκεια εκπαιδευμένου προσωπικού και τους μηχανισμούς παραπομπής για γυναίκες και κορίτσια που βρίσκονται σε κίνδυνο. Είναι σημαντικό να λεχθεί, τέλος, ότι μια γυναίκα ή ένα κορίτσι που έχει υποβληθεί ή φοβάται ότι θα υποβληθεί σε ΑΓΓΟ όταν επιστρέψει στη χώρα καταγωγής της, μπορεί να υποβάλει αίτηση για να της χορηγηθεί καθεστώς προσφύγισσας στη χώρα μας, σύμφωνα με τον περί Προσφύγων Νόμο.

Η Μ., την οποία συναντώ λίγο μετά, είναι 27 χρονών, αλλά φαίνεται μικρότερη. Είναι γλυκιά, ντροπαλή και έχει μεγάλα, μαύρα μάτια. Στην Κύπρο έφτασε πριν από τέσσερα περίπου χρόνια και στο τέλος του 2024 έλαβε καθεστώς προσφύγισσας. Η αναγνώριση τής επέτρεψε να βρει δουλειά σε μια εταιρεία ως διοικητική υπάλληλος. Πλέον μπορεί να είναι ο εαυτός της, ορίζοντας η ίδια την ύπαρξή της με εκείνο το άναρχο σθένος που στη χώρα καταγωγής της την καθιστούσε ντροπή για την οικογένειά της. Η ίδια περιγράφει τον εαυτό της ως το είδος της κόρης που, σε καμία περίπτωση, δεν ονειρεύονται οι παραδοσιακές οικογένειες της κοινότητάς της.

«Από πολύ μικρή ήμουν πεισματάρα και δυναμική, αμφισβητώντας συνεχώς τα πάντα. Ως εκ τούτου, ήμουν απλώς μπελάς για την οικογένειά μου αφού ένιωθαν ότι η συμπεριφορά μου τούς προσέβαλλε. Έτσι, όταν αποφάσισα να φύγω, δεν αντέδρασε κανείς ούτε προσπάθησαν να με σταματήσουν. Μια σκοτούρα λιγότερη γι’ αυτούς».

Η ζωή στη Σομαλία ήταν και γι’ αυτήν πολύ δύσκολη. Υποβλήθηκε σε ΑΓΓΟ στην ηλικία των πέντε. Θυμάται τα πάντα – αν και προσπαθεί να μην τα φέρνει συχνά στη μνήμη της.

«Θυμάμαι ότι ήταν μια πολύ ζεστή μέρα. Και ότι δεν το έκαναν μόνο σε μένα. Ήμουν μαζί με τις αδερφές μου και κάποια άλλα κορίτσια και μας “έκοψαν” όλες, για να γλυτώσουν χρόνο. Όλη η διαδικασία γίνεται στο σπίτι, χωρίς καμιά ιατρική επίβλεψη. Η γυναίκα που μας το έκανε, ήταν η ίδια που βοηθούσε και τις γυναίκες της περιοχής να γεννούν. Ήταν καλοκαίρι, καθώς η διαδικασία γίνεται συνήθως σε περίοδο που επιτρέπει στους κηδεμόνες να φροντίζουν τα κορίτσια και στα ίδια να απουσιάζουν από το σχολείο μέχρι να αναρρώσουν».

Τα μάτια της δακρύζουν καθώς ανακαλεί τις παιδικές μνήμες. Η πληγή ακόμη επουλώνει· δεν ξέρει αν θα ιανθεί ποτέ πλήρως, αλλά πλέον νιώθει πιο σίγουρη. Οι συνέπειες του ακρωτηριασμού είναι ακόμα εκεί – όχι μόνο στο σώμα, αλλά και στην ψυχή της. Η ίδια υπέστη ΑΓΓΟ τύπου Ι – δηλ, κλειτοριδεκτομή που περιλαμβάνει μερική ή ολική αφαίρεση της κλειτορίδας. Μερικές φορές, μού λέει, το ξεχνά, αλλά κάποιες άλλες νιώθει τον πόνο που βίωσε εκείνη την πρώτη φορά. Εκτός από τους δύο προαναφερθέντες τύπους, υπάρχει και ο τύπος ΙΙ, κατά τον οποίο, εκτός από την κλειτορίδα, αποκόπτονται και τα μικρά (εσωτερικά) χείλη του αιδοίου.

Στην Ευρώπη, εκτιμάται ότι περίπου 600.000 γυναίκες και κορίτσια ζουν με τις συνέπειες της πρακτικής, ενώ τουλάχιστον 190.000 κορίτσια βρίσκονται σε κίνδυνο κάθε χρόνο. Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο στόχος είναι η πρακτική να έχει εξαλειφθεί έως το 2030 και να προστατευτούν αποτελεσματικά οι επόμενες γενιές κοριτσιών. Ωστόσο, με τους σημερινούς ρυθμούς ο στόχος αυτός δεν θα επιτευχθεί καθώς υπολογίζεται ότι η πρόοδος πρέπει να επιταχυνθεί επί 27 φορές.

Καμία από τις δύο γυναίκες δεν είναι αισιόδοξη όταν μιλάμε γι’ αυτό – τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη χώρα τους. H M. μού φέρνει το παράδειγμα μιας ξαδέρφης της που γέννησε πρόσφατα ένα κοριτσάκι. «Όλοι το κάνουν και θα συνεχίσουν να το κάνουν, δυστυχώς. Αν γεννήσεις κορίτσι, είναι καταδικασμένο να το υποστεί ακόμα κι αν εσύ δεν το εγκρίνεις. Δεν έχεις καν επιλογή. Είναι τρομερό. Αν δεν θέλει η μητέρα, απλώς θα της αρπάξουν το παιδί και θα το κάνουν. Μια ξαδέρφη μου γέννησε πρόσφατα και ξέρει ότι το κορίτσι της θα το υποστεί. Υπάρχουν και μητέρες, βέβαια, που θεωρούν ότι είναι κάτι καλό και ότι πρέπει να γίνεται».

Η Μ., όπως και η Hobo, ανακάμπτει και αυτή σταδιακά, δίνοντας χρόνο στον εαυτό και το σώμα της.

«Δεν ξέρω αν με έκανε πιο δυνατή όλο αυτό. Υπό μία έννοια σίγουρα. Όταν αποκτάς φωνή, σιγά σιγά βρίσκεις και τη δύναμή σου. Είναι μια διαρκής διαδικασία. Στην Κύπρο βρήκα στήριξη και αγάπη και αυτό, σιγά σιγά, με ενδυναμώνει. Έχω κάνει φίλους και νιώθω πλέον μέρος της κοινότητας. Όσο περισσότερο μιλάς γι’ αυτό τόσο πιο εύκολο γίνεται. Δεν πρέπει να νιώθουμε ντροπή. Το μοίρασμα της ιστορίας μας είναι ένας τρόπος να ενισχύσουμε τη γνώση γύρω από το θέμα και να επηρεάσουμε προς μια θετική κατεύθυνση όσον αφορά στον ΑΓΓΟ».