Τον Πάνο Μαλακτό τον έμαθα πρώτη φορά το 2022, όταν, στο Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας, σήκωσε ένα πανό με το μήνυμα «Οι βιαστές πρέπει να είναι στη φυλακή». Μια τολμηρή παρέμβαση που έκανε τη δημόσια στάση του εξίσου ορατή με την καλλιτεχνική του παρουσία. Λίγα χρόνια αργότερα, το ευρωπαϊκό δίκτυο χορού Aerowaves τον επέλεξε στους είκοσι πιο υποσχόμενους χορογράφους για το 2026, με το «NO IM NOT», ένα αιχμηρό έργο για την κατάχρηση εξουσίας στη βιομηχανία του χορού. Ενδιαφέρον, σκέφτηκα, να αναγνωρίζεσαι από έναν χώρο, του οποίου τους ίδιους τους μηχανισμούς αμφισβητείς.

Με αφορμή τη συμμετοχή του στο ArtCargo Festival με το Parametric Deep, μιλήσαμε για το σώμα ως πεδίο μνήμης και αντίστασης, για τον σύγχρονο χορό στην Κύπρο, αλλά και για τη μεγάλη δύναμη που μπορεί να κρύβει η παραδοχή ότι δεν είμαστε πάντα καλά.

Το 2022, στο Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας, σήκωσες ένα πανό με το μήνυμα ότι οι βιαστές πρέπει να βρίσκονται στη φυλακή. Πόσο σημαντικό είναι για σένα να παίρνεις θέση μέσα από την τέχνη σου;

Για μένα είναι αυτονόητο ότι η τέχνη οφείλει να παίρνει θέση. Αν κοιτάξει κανείς τη δουλειά μου, επανέρχομαι συνεχώς σε ζητήματα βίας, εξουσίας, κατάχρησης εξουσίας και πολιτικής καταπίεσης. Η τέχνη είναι ο τρόπος μου να τα εκθέτω, να τα κατακρίνω, να τα φέρνω στην επιφάνεια και να δημιουργώ μεγαλύτερη επίγνωση γύρω από αυτά. Δεν θα μπορούσα να δημιουργώ και ταυτόχρονα να μένω σιωπηλός.

Στην Καλαμάτα το 2022, η απόφασή μου είχε πολύ συγκεκριμένο λόγο. Ο Δημήτρης Λιγνάδης είχε μόλις κριθεί ένοχος πρωτόδικα για δύο βιασμούς και είχε αφεθεί ελεύθερος μέχρι το Εφετείο. Παράλληλα, είχα ενημερωθεί ότι στην παράσταση θα παρευρισκόταν η τότε Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, την οποία θεωρούσα πολιτικά υπεύθυνη για τον τρόπο με τον οποίο είχε χειριστεί την υπόθεση και η οποία ήταν αυτή που τον είχε διορίσει στο Εθνικό Θέατρο. Για μένα ήταν αδιανόητο να ανέβω στη σκηνή, να δώσω τον καλύτερό μου εαυτό και να της προσφέρω δύο ώρες ψυχαγωγίας σαν να μη συνέβαινε τίποτα. Είχα δεχτεί πολλές πιέσεις να μη σηκώσω το πανό και φοβόμουν πραγματικά τις συνέπειες. Κατά τη διάρκεια της παράστασης θυμάμαι μόνο να ρωτάω τον εαυτό μου: «Αν δεν το κάνεις, θα το μετανιώσεις μετά;». Ήξερα ότι θα το μετάνιωνα. Και νομίζω ότι αυτό δεν αφορά μόνο το ότι είμαι καλλιτέχνης· ακόμη κι αν δεν ήμουν, δεν πιστεύω ότι θα μπορούσα να μένω σιωπηλός απέναντι σε τέτοια ζητήματα.


Γεννήθηκες και μεγάλωσες στην Κύπρο. Τελικά πόσο μας ορίζει ο τόπος και ο τρόπος που μεγαλώνουμε;

Πάρα πολύ. Νομίζω ότι ένας τόπος μάς διαμορφώνει εξίσου μέσα από αυτά που μας δίνει και μέσα από αυτά που μας στερεί. Μεγάλωσα ως gay αγόρι στην Κύπρο, με αρκετή καταπίεση γύρω από τη σεξουαλικότητά μου, αλλά και ως νέος καλλιτέχνης σε μια κοινωνία όπου η πολιτιστική παιδεία δεν ήταν ποτέ πραγματικά μέρος της εκπαίδευσής μας. Αυτό το κουβαλάω ακόμη. Υπάρχουν στιγμές που βρίσκομαι δίπλα σε καλλιτέχνες του εξωτερικού που μεγάλωσαν με πολύ διαφορετικές πολιτιστικές βάσεις και νιώθω ότι πρέπει ακόμη να καλύψω κενά που εκείνοι δεν χρειάστηκε ποτέ να καλύψουν.

Ταυτόχρονα, η Κύπρος είναι ένας τόπος με τεράστιο αποικιακό και πολεμικό τραύμα, το οποίο δεν νομίζω ότι έχουμε πραγματικά επεξεργαστεί ως κοινωνία. Και βλέπω μια μεγάλη αντίφαση στο ότι μια κοινωνία που γνωρίζει τόσο καλά τι σημαίνει κατοχή και αποικιοκρατία μπορεί ταυτόχρονα να αναπαράγει ή να υποστηρίζει παρόμοιες λογικές αλλού. Όλα αυτά με έχουν επηρεάσει βαθιά: στις προσωπικές μου σχέσεις, στον τρόπο που αντιλαμβάνομαι την εξουσία, αλλά και στον τρόπο που υπάρχω ως καλλιτέχνης και βλέπω τον κόσμο.

Πώς ξεκινά για σένα η δημιουργική διαδικασία και πώς εξελίσσεται μέχρι να πάρει μορφή ένα έργο;

Η δουλειά μου ξεκινά πολύ συχνά από κάτι προσωπικό, από κάτι που έχω βιώσει ή που με επηρεάζει άμεσα. Μέσα στη δημιουργική διαδικασία όμως αρχίζω να καταλαβαίνω ότι πολλές από αυτές τις εμπειρίες δεν είναι μόνο δικές μου, αλλά συνδέονται με κάτι πιο συλλογικό, κοινωνικό ή πολιτικό. Εκεί είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο η χορογραφία: όταν το σώμα μπορεί να πάρει κάτι προσωπικό και να το μετατρέψει σε μια εμπειρία στην οποία μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του και κάποιος άλλος.


Η queer ταυτότητά σου πώς επηρεάζει τη χορογραφική σου ματιά;

Είναι αναπόσπαστο μέρος του τρόπου με τον οποίο βλέπω το σώμα και, κατ’ επέκταση, του τρόπου με τον οποίο δημιουργώ. Με ενδιαφέρουν σώματα που δεν χρειάζεται να χωρέσουν σε συγκεκριμένες εικόνες δύναμης, φύλου ή συμπεριφοράς. Στη δουλειά μου επανέρχονται συχνά η επιθυμία, η ευαλωτότητα, η ανάγκη για σύνδεση, η έκθεση, αλλά και η αντίσταση απέναντι σε ό,τι προσπαθεί να ελέγξει ή να περιορίσει το σώμα. Νομίζω ότι η queer ματιά βρίσκεται ακριβώς εκεί: στην ελευθερία να υπάρχεις με αντιφάσεις, χωρίς να χρειάζεται να γίνεις κάτι πιο «κανονικό», πιο σκληρό ή πιο εύκολα αναγνώσιμο.

Με το «NO IM NOT» επιλέχθηκες από το Aerowaves ως ένας από τους 20 πιο υποσχόμενους χορογράφους στην Ευρώπη για το 2026. Πώς βίωσες την αναγνώριση ενός έργου που, ουσιαστικά, ασκεί κριτική στις σχέσεις εξουσίας στον χώρο του χορού από θεσμούς που αποτελούν μέρος αυτού του χώρου;

Η επιλογή στο Aerowaves είχε για μένα πολλά αντικρουόμενα συναισθήματα. Είχα κάνει αίτηση αρκετές φορές στο παρελθόν και είχα απορριφθεί, οπότε όταν ήρθε τελικά αυτό το «ναι», έκλαψα. Υπήρχε τεράστια χαρά και ανακούφιση, αλλά ταυτόχρονα και μια πολύ περίεργη αίσθηση. Το «NO IM NOT» γεννήθηκε ακριβώς από την ανάγκη μου να αμφισβητήσω συμπεριφορές, ιεραρχίες και μηχανισμούς εξουσίας που έχουμε κανονικοποιήσει μέσα στον χώρο του χορού. Και ξαφνικά βρέθηκα με αυτό το έργο μέσα σε έναν πολύ σημαντικό ευρωπαϊκό θεσμό του ίδιου χώρου. Αυτό με έκανε να σκεφτώ και τη δική μου αντίφαση: από τη μία θέλω να αμφισβητώ το σύστημα, από την άλλη εξακολουθώ να χρειάζομαι την αποδοχή του για να μπορώ να υπάρχω και να εξελίσσομαι μέσα σε αυτό. Ίσως όμως ακριβώς γι’ αυτό έχει σημασία να μπαίνουν τέτοια έργα σε αυτούς τους χώρους. Η κριτική δεν έχει μεγάλη αξία μόνο όταν γίνεται απ’ έξω· έχει αξία και όταν καταφέρνει να μπει μέσα στο ίδιο το σύστημα και να το αναγκάσει, έστω για λίγο, να κοιτάξει τον εαυτό του.

Το ΝΟ ΙΜ ΝΟΤ είναι ένα έργο που αμφισβητεί την απαίτηση να είμαστε διαρκώς διαθέσιμοι, παραγωγικοί και «καλά». Αλήθεια, πόσο χώρο αφήνει για την ευαλωτότητά μας μια εποχή που μας θέλει συνεχώς λειτουργικούς και σχεδόν άτρωτους;

Νομίζω ότι έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε την ευαλωτότητα σχεδόν σαν αποτυχία. Ειδικά σε έναν χώρο όπως ο χορός, όπου το σώμα είναι το εργαλείο σου, υπάρχει συνεχώς η απαίτηση να αντέχεις, να είσαι διαθέσιμος, παραγωγικός, ευγνώμων και φυσικά να λες ότι είσαι «καλά». Ακόμη κι όταν δεν είσαι. Για μένα το «NO IM NOT» είναι και μια άρνηση αυτής της συνθήκης. Το «όχι, δεν είμαι» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχω καταρρεύσει. Μπορεί να σημαίνει ότι αρνούμαι πλέον να προσποιούμαι πως είμαι εντάξει για να παραμείνω λειτουργικός μέσα σε ένα σύστημα. Και ίσως τελικά η πραγματική δύναμη να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο να μπορείς να αναγνωρίσεις ότι είσαι ευάλωτος, κουρασμένος ή εύθραυστος και να μη θεωρείς ότι αυτό μειώνει την αξία σου. Δεν πιστεύω ότι το αντίθετο της ευαλωτότητας είναι η δύναμη. Πολλές φορές χρειάζεται πολύ περισσότερη δύναμη για να πεις «δεν μπορώ», «δεν θέλω», «δεν είμαι καλά» ή απλώς «όχι», παρά για να συνεχίσεις να αντέχεις κάτι επειδή έτσι έχεις μάθει.

Στο φετινό ArtCargo Festival παρουσιάζεις το έργο Parametric Deep, όπου η εικόνα ενός σώματος προβάλλεται πάνω σε μια οθόνη νερού. Πώς γεννήθηκε η ιδέα;

Η αρχική ιδέα του Parametric Deep ανήκει στον Dmitry Melkin, καλλιτεχνικό διευθυντή του ArtCargo. Εγώ ανέλαβα να βοηθήσω ώστε αυτή η ιδέα να μεταφραστεί χορογραφικά και κινησιολογικά, μαζί με τον σύζυγό μου και χορευτή του έργου, Chris Mills. Ήταν η πρώτη φορά που δούλεψα με προβολή πάνω σε οθόνη νερού, οπότε έπρεπε να καταλάβω τις δυνατότητες αλλά και τους τεχνικούς περιορισμούς αυτού του μέσου: πόσο μεγάλη ή καθαρή πρέπει να είναι μια κίνηση, πόσο μπορεί να μετακινείται το σώμα στον χώρο και τι τελικά «διαβάζεται» πάνω στο νερό. Για μένα ήταν κυρίως μια διαδικασία προσαρμογής της χορογραφίας σε ένα εντελώς καινούργιο μέσο.


Στο έργο, αντιλαμβάνομαι, η εικόνα του σώματος μεταβάλλεται από ένα υλικό που δεν ελέγχεται απόλυτα. Πώς επηρέασε αυτό τη χορογραφία;

Στην πραγματικότητα, δεν ήταν το νερό που μας περιόρισε τόσο, αλλά η διαδικασία της βιντεοσκόπησης. Η χορογραφία έπρεπε να καταγραφεί μέσα σε έναν πολύ συγκεκριμένο χώρο, περίπου 1,5 x 1,5 μέτρο, ώστε μετά το υλικό να μπορεί να γίνει σωστά edit και να προβληθεί πάνω στο νερό. Αυτό φυσικά επηρέασε πολύ τον τρόπο που φτιάξαμε την κίνηση. Προσωπικά, ανυπομονώ πολύ να δω το τελικό αποτέλεσμα, γιατί την προβολή πάνω στο νερό θα τη δω κι εγώ για πρώτη φορά στο φεστιβάλ.


Το ArtCargo φέρνει την τέχνη εκεί όπου οι άνθρωποι ήδη περπατούν, εργάζονται και συναντιούνται. Τι αλλάζει στη σχέση του έργου με τον θεατή όταν η συνάντησή τους είναι απρόσμενη, αντί να αποτελεί μια συνειδητή επιλογή;

Νομίζω ότι, όταν δεν υπάρχουν προσδοκίες, η εμπειρία μπορεί να γίνει πιο ανάλαφρη και πιο όμορφη. Πολλοί άνθρωποι θα περάσουν από το πάρκο χωρίς να έχουν έρθει συνειδητά για το φεστιβάλ και ίσως ακριβώς γι’ αυτό να σταματήσουν, να δουν τι συμβαίνει και να το απολαύσουν διαφορετικά. Μου αρέσει επίσης ότι το έργο θα παίζει σε επανάληψη για ώρες, όπως και το ίδιο το νερό που κινείται διαρκώς σε έναν κύκλο. Ίσως κάνει κάποιους περαστικούς να επιβραδύνουν για λίγο και να γίνει μια μικρή, απρόσμενη προσθήκη στη διαδρομή τους.


*Το ArtCargo Festival πραγματοποιείται από τις 16 έως τις 25 Οκτωβρίου στο ιστορικό κέντρο της Λευκωσίας, με παραστάσεις δρόμου, χορό, σύγχρονο τσίρκο και εικαστικές εγκαταστάσεις, με ελεύθερη είσοδο. Το Parametric Deep παρουσιάζεται από τις 16 έως τις 24 Οκτωβρίου, εκτός από τις 19 και 20, από τις 19:00 και για τρεις ώρες, σε επαναλαμβανόμενο δεκάλεπτο κύκλο.

Τι δυνατότητες και τι εμπόδια συναντά σήμερα ένας δημιουργός χορού στην Κύπρο; Υπό ποιες συνθήκες θα επέλεγες να έχεις εδώ τη βάση σου;

Η Κύπρος έχει εξαιρετικούς καλλιτέχνες και θεωρώ ότι τα τελευταία χρόνια έχει αποδείξει πως μπορεί να παράγει δουλειά που στέκεται διεθνώς. Για μένα το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι η έλλειψη ταλέντου ή ιδεών· είναι η έλλειψη σταθερότητας στις δομές που καλούνται να στηρίξουν αυτή τη δουλειά. Αυτήν τη στιγμή βλέπουμε έναν ολόκληρο καλλιτεχνικό χώρο να μιλά δημόσια για καθυστερήσεις, έλλειψη διαβούλευσης, συνεχείς αλλαγές και μια αίσθηση ότι αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα τη βιωσιμότητά μας μπορούν να αλλάζουν χωρίς ουσιαστικό διάλογο μαζί μας. Για έναν ανεξάρτητο καλλιτέχνη αυτό δεν είναι απλώς γραφειοκρατικό πρόβλημα· καθορίζει αν μπορεί να πληρώσει συνεργάτες, να προγραμματίσει μια παραγωγή και τελικά αν μπορεί να επιβιώσει ως καλλιτέχνης.

Θα μπορούσα να φανταστώ ξανά την Κύπρο ως βάση μου όταν θα ένιωθα ότι υπάρχει ένα σύστημα με συνέχεια, διαφάνεια και πραγματικό διάλογο με τους ανθρώπους που παράγουν τον πολιτισμό. Δεν χρειάζομαι ένα σύστημα που απλώς «βοηθά» τους καλλιτέχνες. Χρειάζομαι ένα κράτος που αντιλαμβάνεται ότι ο πολιτισμός είναι επάγγελμα, οικοσύστημα και δημόσια ευθύνη.

Τι θέλεις να εξερευνήσεις στην επόμενη φάση της δουλειάς σου και τι χώρο θέλεις να αφήσεις στη ζωή σου πέρα από αυτήν;

Δεν ξέρω ακόμη ακριβώς τι μορφή θα πάρει η επόμενη φάση της δουλειάς μου, και μου αρέσει που δεν το ξέρω. Θέλω να συνεχίσω να εξερευνώ το σώμα απέναντι στην εξουσία, στην πίεση, στην επιθυμία και στην ανάγκη να ανήκει κάπου, αλλά να βρίσκω κάθε φορά καινούργιους τρόπους να το κάνω, χωρίς να επαναλαμβάνω τον εαυτό μου.

Παράλληλα, θέλω να μάθω να αφήνω περισσότερο χώρο σε μια ζωή που δεν χρειάζεται να μετατρέπεται συνεχώς σε έργο. Να έχω χρόνο για σχέσεις, ξεκούραση, περιέργεια, ακόμη και βαρεμάρα, χωρίς να πρέπει όλα να είναι παραγωγικά ή χρήσιμα. Ίσως αυτό να είναι και η μεγαλύτερη πρόκληση για μένα αυτή τη στιγμή: να μην αφήσω την καλλιτεχνική μου ζωή να καταπιεί ολόκληρη τη ζωή μου.